01

Слово, которое отправляют

Начнем с имени. Русское послание — отглагольное имя от «послать», а «слать» восходит к древнерусскому «сълати» и праславянскому sъlati. В книжной традиции слово прочно связано с апостольскими посланиями, то есть письмами апостолов к общинам; отсюда его оттенок наставления, которого лишен сухой «доклад».¹

Казахское жолдау устроено по-своему, но говорит о том же. В нем три части: «жол» — путь, глагольный аффикс -да-, превращающий имя в действие, и окончание -у, делающее из действия имя. Буквально выходит «отправление в путь, отсылка». Так слово и звучит в нынешнем официальном языке: «хат жолдау» — отправить письмо, «сотқа жолдау» — направить дело в суд. Иногда приходится слышать, будто «жолдау» значит «указание пути». Это народная этимология — толкование слова по видимому смыслу частей вместо подлинной истории его образования. Путь в слове действительно есть, но это путь отправленного, а не указанного.²

Английское message восходит к латинскому mittere — «посылать». Так три языка сходятся в одном: жанр назван по действию отсылки, а не по устной речи. Это след эпохи, когда послание было письменной депешей, которую везли гонцы.

02

Четыре тысячи лет отчетов

Самый древний из известных нам отчетов правителя обращен не к людям, а к богу. Около 2350 года до н. э. Уруинимгина, правитель шумерского города Лагаша, записал на глиняных конусах свои реформы: отменил поборы прежних властей, защитил вдову и сироту от «сильного человека», вернул отнятое. Здесь впервые встречается слово ama-gi, буквально «возвращение к матери», которое обычно переводят как «свобода». Но конусы закладывали в основание храма: это отчет вверх, договор с богом Нингирсу.³

Через шесть веков вавилонский царь Хаммурапи вынес текст к людям. Его стела законов стояла открыто, и в заключении царь сам объясняет ее назначение: пусть угнетенный, у которого есть тяжба, придет к изображению царя, прочтет надпись и поймет свое дело. А в начале стелы царь перечисляет свои дела: какому городу вернул покровителя, о чьих жителях позаботился в нужде. Это уже отчет, обращенный и к людям.⁴

Египет дал образец программы нового правителя. Около 1320 года до н. э. фараон Хоремхеб, пришедший к власти не по прямому наследованию, поставил в Карнаке стелу с декретом против злоупотреблений чиновников и солдат при сборе податей. В тексте звучит обращение: «Слушайте эти повеления, которые мое величество издало», — издало, «вспомнив о случаях притеснения». Перечень старых бед и обещание их исправить — жанр, который узнается и в наши дни.⁵

Если Хаммурапи и Хоремхеб вынесли слово к людям, то ассирийцы ввели в него время: их цари первыми стали писать отчеты по годам правления. Ученые называют такие тексты анналами, от латинского annus — «год». Персидский царь Дарий I довел жанр до удивительной законченности. Бехистунская надпись (около 520 года до н. э.) звучит как речь от первого лица: каждый абзац открывается словами «Говорит царь Дарий». Царь перечисляет сделанное «в один и тот же год», клянется, что не лжет, признается, что сделал больше, но не записал, «чтобы читающий не счел этого преувеличением», и велит разослать текст «повсюду по провинциям».⁶⁷

Дальше всех продвинулся индийский царь Ашока в III веке до н. э. Его эдикты высечены на скалах и колоннах по всей державе, и в них впервые прописан порядок: текст надлежит читать народу раз в четыре месяца, в особый день Тиса; докладчики о делах народа должны находить царя в любой час, «за трапезой, в покоях, в колеснице»; чиновники каждые пять лет объезжают страну и проверяют, как исполняется царская воля. Регламент оглашения, обратная связь и контроль собраны в одном тексте; среди древних образцов, разобранных в исследовании, такого больше нет.⁸

В Китае обращение правителя стало особым жанром — гао («обращение»). «Великое обращение» из «Книги документов» начинается словами «Ван сказал так» и излагает не только решение, но и возражения сановников. А ханьский император У-ди около 89 года до н. э. издал указ, где признал: «прежде я был неразумен», — отказался от нового похода и повернул политику к земледелию.⁹¹⁰

Рим добавил годичность. Претор, вступая в должность, объявлял правила, по которым будет судить весь год, и Цицерон передает тогдашнее выражение: эдикт претора называют «годовым законом». Император Август оставил «Деяния» — отчет перед народом с итогом расходов в денариях; в Анкаре этот текст высечен по-латыни и в греческом переводе, чтобы его поняли в провинции.¹¹¹²

Для нас особенно важна степная линия. Памятник Кюль-тегину (732 год) в долине Орхона несет обращение Бильге-кагана к «бегам и народу»: каган требует, чтобы его слова «ясно услышали», отчитывается («бедный народ я сделал богатым») и спрашивает: «есть ли в моих словах ложь?» Древнетюркское бодун здесь значит «народ», и это древнейшее на земле степи письменное обращение правителя к народу. На западной стороне того же памятника стоит китайский текст танского императора Сюаньцзуна: стела говорит с двумя адресатами на двух языках.¹³¹⁴

Наконец, у ацтеков монах Бернардино де Саагун в XVI веке записал целый порядок речей. Новый правитель впервые обращается ко всем жителям города, а затем старейшина, «искусный в речи», отвечает ему от имени города. Это редкий в древности образец двустороннего разговора.¹⁵

03

Чего не хватало древним

Вглядевшись в этот ряд, легко заметить, что каждый правитель придумал свою часть будущего жанра. Но ни одна из этих форм не соединяла трех черт, без которых нынешнее послание немыслимо: обязанности по закону, правильной периодичности и постоянного адресата. Соединение произошло в Новое время.

Британская тронная речь — речь монарха при открытии сессии парламента, которую пишет правительство, — дала привязку к началу сессии и программу законов на год. Конституция США 1787 года обязала президента «время от времени» сообщать Конгрессу о положении Союза. Слова «ежегодно» там нет: ежегодность — обычай, заложенный Вашингтоном 8 января 1790 года. Привычное название «послание о положении Союза» (State of the Union) стало официальным лишь в 1947 году. Франклин Рузвельт рядом с посланием завел прямой разговор с народом по радио — «беседы у камина».¹⁶¹⁷¹⁸

04

Камень, бронза, эфир

Вместе с жанром менялся и носитель, а носитель решает, кто услышит слово, как долго оно проживет и может ли слушатель ответить. Шумерский конус обращен к богу и закопан в землю. Стела Хаммурапи стоит на площади веками, но говорит с прохожим в одну сторону. Дарий сделал следующий шаг: кроме надписи на скале он велел составить текст на глиняных табличках и пергаменте и разослать по провинциям. Впервые памятник и тираж разошлись: скала хранила, копии путешествовали.⁶⁷

Рим добавил бронзу и перевод, Орхон — двуязычную стелу, ацтеки дошли до нас в рукописном кодексе, куда монах записал их речи. Конституционная эпоха вернула живой голос: Вашингтон в 1790 году говорил перед Конгрессом, Джефферсон с 1801 года посылал текст на бумаге, Вильсон в 1913 году снова вышел к трибуне. Радио в 1923 году и телевидение в 1947 году сделали обращение к законодателям обращением ко всей стране сразу.¹²¹⁵¹⁸

Нынешнее казахстанское послание, по анонсу Акорды, транслируют республиканские телеканалы и страницы Акорды в социальных сетях. Каждый новый носитель расширял круг слушателей, но почти никогда не давал им голоса: камень и бронза немы, эфир однонаправлен. Цифровая среда впервые технически допускает обратное движение — проверку и ответ. Будет ли оно предусмотрено, зависит уже не от техники, а от устройства жанра.¹⁹

05

Советский корень и мост 1990 года

Ближайший родственник казахстанского послания — советский отчетный доклад ЦК: доклад первого, затем генерального секретаря партийному съезду. Съезд собирался раз в пять лет, доклад подводил итоги пятилетки в процентах, а съезд принимал Директивы — задания пятилетнего плана.

Родство здесь можно увидеть воочию. По официальной хронике, в июне 1990 года Нурсултан Назарбаев открыл XVII съезд Компартии Казахстана отчетным докладом «За единство партии и социалистический выбор, за реальный суверенитет Казахстана в обновленном Союзе ССР» и предложил в нем «принципиальные стратегические направления». Через семь лет он же произнес первое послание народу.²⁰

Цифры тех докладов полезно читать с поправкой. По официальным данным, за восьмую пятилетку (1966–1970) национальный доход вырос на 41%, а за одиннадцатую (1981–1985) — на 16,5%. Экономист Григорий Ханин, пересчитав те же годы с учетом скрытого роста цен, получил 22% и 3%. Обе стороны согласны, что спада не было, было затухание роста. Урок для жанра простой: отчет, который проверяет сам докладчик, систематически расходится с независимым измерением.²¹²²

06

Одна замена в формуле

Конституция России 1993 года обязывает президента обращаться к Федеральному Собранию с ежегодными посланиями о положении в стране. Конституция Казахстана 1995 года повторила эти слова почти дословно и поменяла одно: адресатом стал народ. Парламент превратился лишь в место, где речь звучит.²³²⁴

Конституция 2026 года сохранила послание, но убрала из нормы слово «ежегодное». В казахском тексте вместо «жыл сайын жолдау арнайды» («ежегодно направляет послание») стоит нейтральное «жолдау жасайды» («делает послание»). При этом Курултай — так теперь называется однопалатный парламент — обязан ежегодно заслушивать послания Конституционного суда. Суд должен выступать каждый год, глава государства — нет.²⁵

07

Тридцать одно послание

С 1997 по 2025 год прозвучало 31 послание: 23 у Нурсултана Назарбаева и 8 у Касым-Жомарта Токаева. Они заметно различаются. Ранние послания Назарбаева — стратегии с горизонтом 2030 и 2050 годов: первое, «Казахстан-2030», занимает около 13,8 тыс. слов, и в нем ни разу не встречается слово «поручаю». Послания Токаева ровнее по объему (от 5,9 до 8,5 тыс. слов) и устроены как календарь реформ: в 2020 году «поручаю» звучит 28 раз, а пять посланий из восьми не называют ни одного из прежних далеких рубежей. После 2020 года «поручаю» звучит от 0 до 9 раз за послание, но поручения не исчезли, а сменили форму: в послании 2021 года, где этого слова нет вовсе, «следует» стоит 31 раз, «нужно» — 35.²⁶

08

Как слово становится делом

Само по себе послание никого не обязывает. Обязательным его делает указ президента об общенациональном плане мероприятий — таблице, где у каждого поручения есть ответственный, срок и форма завершения, то есть то, чем засвидетельствовано исполнение: законом, указом, постановлением или «информацией в Администрацию Президента».²⁷

Мы разобрали шестнадцать таких указов за 2011–2025 годы. Законы сосредоточены в планах политических поворотов: в марте 2022 года законом закрывалась половина пунктов. А в плане 2025 года 87% пунктов исполняются справкой в Администрацию. Встречаются и забавные несовпадения: Министерство искусственного интеллекта создано указом 18 сентября 2025 года, за 25 дней до самого плана, где его создание еще значится будущим пунктом.²⁸²⁷²⁹

09

Отчет, обращенный вверх

Самая важная находка касается контроля. В 2011–2014 годах правительство отчитывалось по плану дважды в год, к 25 января и 25 июля. С 2018 года — раз в год. В 2025 году срок сдвинут на 5 февраля. Отчет всегда адресован Администрации Президента, и ни одного такого отчета в открытом доступе не найдено. Так замыкается круг, начатый в Лагаше: послание обращено к народу, а отчет о нем, как глиняные конусы Уруинимгины, обращен вверх.³⁰³¹

10

Сегодняшнее послание

Сегодня, 28 октября 2026 года, в 11:00 звучит первое послание по новой Конституции и первое перед однопалатным Курултаем. Когда эта статья была закончена, оно еще не прозвучало. После публикации текста стоит проверить пять вещей: названо ли послание ежегодным; кому оно адресовано; будут ли поручения с формой «закон»; есть ли отчет об исполнении послания 2025 года; и чем в нем выступает искусственный интеллект — целью, инструментом или предметом регулирования.¹⁹

11

Что дальше

Версия. Годовой ритм послания не устарел оттого, что алгоритмы работают быстрее: он нужен для того, чтобы общество раз в год сверило цели и итоги. Устарела закрытость исполнения.

Ожидание. Если послание и план будут публиковаться так, чтобы их могла разобрать программа, у каждого пункта появится показатель результата, видимый гражданину, а сводный отчет станет выходить раз в полгода, жанр получит то, что когда-то придумал Ашока: порядок проверки, записанный в самом тексте.

История версий

Лонгрид обновляется, когда появляются новые первоисточники и новые послания, поэтому у него есть номер версии. Первое число меняется вместе с замыслом или строением текста, второе — когда добавляются главы, данные, иллюстрации и видео, третье — когда исправляются ошибки, а выводы остаются прежними. Запись ниже говорит, что и почему изменилось, чтобы сославшийся на лонгрид знал, какую редакцию он цитировал.

Словарь терминов

Послание

Отглагольное имя от «послать»; «слать» восходит к праславянскому *sъlati. В книжной традиции — апостольские послания, отсюда оттенок наставления. Правовым термином в нашем регионе стало в Конституции России 1993 года (ст. 84), откуда перешло в Конституцию Казахстана 1995 года.

Жолдау

«Жол» (путь) + глагольный аффикс -да- + окончание -у: «отправление в путь, отсылка». В официальном языке: «хат жолдау» — отправить письмо, «сотқа жолдау» — направить в суд.

Народная этимология

Объяснение слова по созвучию или видимому смыслу частей вместо подлинной истории. Пример — «полуклиника» вместо «поликлиники». Толкование «жолдау — указание пути» относится сюда.

Message

От латинского mittere — «посылать». Официальное американское название «послание о положении Союза» (State of the Union) закрепилось в 1947 году; до 1946 года документ назывался Annual Message.

Ama-gi

Шумерское слово из надписей Уруинимгины (около 2350 года до н. э.), буквально «возвращение к матери». Обычно переводится как «свобода»: освобождение от долгов и повинностей.

Анналы

От латинского annus, «год». Царские надписи Ассирии, где события расписаны по годам правления (аккадское palû). Противоположность — «суммарные надписи», где материал сгруппирован по местностям.

Гао (誥)

Жанр «обращения» в китайской «Книге документов»: правитель излагает обстоятельства, доводы и возражения сановников. Образец — «Великое обращение» (大誥).

Бодун

Древнетюркское «народ». Каганы Орхонских надписей обращались к «бегам и бодуну», то есть к знати и народу.

Тронная речь

Речь британского монарха при открытии сессии парламента. Текст пишет правительство, монарх его читает; по сути это программа законопроектов на сессию.

Отчетный доклад ЦК

Доклад первого, с 1966 года генерального секретаря ЦК партийному съезду раз в пять лет: итоги пятилетки в цифрах и задачи на следующую.

Директивы

Документ съезда, переводивший доклад в задания пятилетнего плана. Силу закона задания получали позже, с законом Верховного Совета о плане.

Общенациональный план мероприятий

Приложение к указу президента о реализации послания: мероприятие, форма завершения, ответственные, срок. Именно указ делает поручения обязательными.

Форма завершения

Графа плана: чем засвидетельствовано исполнение — законом, указом, постановлением, приказом или «информацией в Администрацию Президента».

Список использованных источников

1. Викисловарь: «послание» / Wiktionary
2. kaz.zakon.kz — употребление «жолдау»
3. «Las „reformas“ de UruKAgina», Antigüedad y Cristianismo
4. Code of Hammurabi, tr. L. W. King — Avalon Project, Yale
5. J.-M. Kruchten, «Le décret d’Horemheb», 1981 — Digithèque ULB
6. H. Tadmor, S. Yamada, RINAP 1 (2011)
7. Behistun inscription, Persian text — Livius.org
8. The Edicts of King Asoka, tr. S. Dhammika — Access to Insight
9. 尚書·大誥 — Wikisource
10. 漢書 卷096下 — Wikisource
11. Cicero, In Verrem 2.1.109 — The Latin Library
12. Res Gestae Divi Augusti — LacusCurtius
13. Chen Hao, «On the Authorship of the Old Turkic Inscriptions», JRAS 2020
14. T. Yalınkılıç, «Chinese text and translation of the Kül Tigin inscription»
15. Florentine Codex, Book 6 — University of Utah Press
16. UK Parliament: State Opening
17. US Constitution — National Archives
18. State of the Union — History, Art & Archives, US House
19. Анонс послания, 27.10.2026 — kaz.zakon.kz
20. Хроника деятельности Президента РК, 1990–1991 — e-history.kz
21. БСЭ: «Двадцать четвертый съезд КПСС»
22. Г. И. Ханин, «Экономическая история России в новейшее время», т. 1, гл. 3 — istmat.org
23. Конституция РФ, ст. 84
24. Конституция РК 1995 года — копия «Әділет»
25. Конституция РК 2026 года — akorda.kz
26. Послания Президента РК — akorda.kz
27. Указ № 1042 от 13.10.2025
28. Указ № 847 от 29.03.2022
29. Постановление Правительства РК № 846 от 9.10.2025
30. Указ № 955 от 17.11.2014
31. Указ № 633 от 9.02.2018

01

Жолданатын сөз

Атауынан бастайық. Орыс тіліндегі послание сөзі «послать» («жіберу») етістігінен туған зат есім, ал «слать» көне орыс тіліндегі «сълати» және праславян тіліндегі sъlati сөзіне барып тіреледі. Кітаби дәстүрде бұл сөз апостолдардың қауымдарға жазған хаттарымен тығыз байланысты; сондықтан онда құрғақ «баяндамада» жоқ насихат реңкі бар.¹

Қазақтың жолдау сөзі өзінше құрылған, бірақ сол мағынаны береді. Онда үш бөлік бар: «жол», есімнен етістік жасайтын -да- жұрнағы және етістіктен есім жасайтын -у жалғауы. Тура мағынасы — «жолға шығару, жіберу». Сөз қазіргі ресми тілде дәл осылай қолданылады: «хат жолдау» — хат жіберу, «сотқа жолдау» — істі сотқа жіберу. Кейде «жолдау» сөзі «жол көрсету» дегенді білдіреді деген пікір естіледі. Бұл — халықтық этимология, яғни сөзді шын жасалу тарихымен емес, бөліктерінің сырт мағынасымен түсіндіру. Сөзде жол шынымен бар, бірақ бұл — көрсетілген нәрсенің емес, жөнелтілген нәрсенің жолы.²

Ағылшынның message сөзі латынның mittere — «жіберу» етістігінен шыққан. Сонымен үш тіл бір нәрседе тоғысады: жанр ауызша сөзге емес, жіберу әрекетіне қарай аталған. Бұл — жолдау шабармандар жеткізетін жазбаша хат болған дәуірдің ізі.

02

Төрт мың жылдық есептер

Бізге белгілі ең көне билеуші есебі адамдарға емес, құдайға арналған. Шамамен б. з. д. 2350 жылы шумердің Лагаш қаласының билеушісі Уруинимгина өз реформаларын саз конустарға жазып қалдырды: бұрынғы биліктің алымдарын жойды, жесір мен жетімді «күшті адамнан» қорғады, тартып алынғанды қайтарды. Мұнда алғаш рет ama-gi сөзі кездеседі, тура мағынасы «анаға қайту», әдетте «бостандық» деп аударылады. Бірақ конустарды ғибадатхананың іргетасына салатын: бұл — жоғарыға берілген есеп, Нингирсу құдайымен жасалған келісім.³

Алты ғасырдан кейін Вавилон патшасы Хаммурапи мәтінді адамдарға шығарды. Оның заңдар стеласы ашық тұрды, ал қорытындыда патша оның мақсатын өзі түсіндіреді: дауы бар әділетсіздік көрген адам патшаның бейнесіне келіп, жазуды оқып, өз ісін түсінсін. Ал стеланың басында патша өз істерін тізеді: қай қалаға қамқоршысын қайтарғанын, қай тұрғындарға мұқтаж кезде қамқор болғанын. Бұл — адамдарға да арналған есеп.⁴

Мысыр жаңа билеуші бағдарламасының үлгісін берді. Шамамен б. з. д. 1320 жылы билікке тікелей мұрагерлік жолымен келмеген перғауын Хоремхеб Карнакта алым жинау кезіндегі шенеуніктер мен сарбаздардың қиянатына қарсы жарлығы бар стела орнатты. Мәтінде мынадай үндеу бар: «Менің ұлылығым шығарған мына әмірлерді тыңдаңдар», — оларды «қысым көрсету жағдайларын еске алып» шығарған. Ескі кемшіліктерді тізу және оларды түзетуге уәде беру — бүгін де танылатын жанр.⁵

Хаммурапи мен Хоремхеб сөзді адамдарға шығарса, ассириялықтар оған уақытты енгізді: олардың патшалары есептерді билік жылдары бойынша алғаш жаза бастады. Ғалымдар мұндай мәтіндерді латынның annus — «жыл» сөзінен анналдар деп атайды. Парсы патшасы І Дарий бұл жанрды таңғаларлық кемелдікке жеткізді. Бехистун жазуы (шамамен б. з. д. 520 жыл) бірінші жақтан айтылған сөз сияқты естіледі: әр абзац «Патша Дарий айтады» деген сөздермен басталады. Патша «бір жылдың ішінде» істегенін тізіп, өтірік айтпайтынына ант береді, одан да көп іс тындырғанын, бірақ «оқушы оны асыра айту деп ойламасын деп» жазбағанын мойындайды және мәтінді «барлық өлкелерге» таратуды бұйырады.⁶⁷

Ең алысқа үнді патшасы Ашока жетті, б. з. д. III ғасырда. Оның жарлықтары бүкіл мемлекеттегі жартастар мен бағаналарға қашалған, және оларда алғаш рет тәртіп белгіленген: мәтін халыққа төрт ай сайын, Тиса деген ерекше күні оқылуы тиіс; халық істері туралы баяндаушылар патшаны кез келген уақытта, «ас үстінде, бөлмесінде, арбада» табуы керек; шенеуніктер бес жыл сайын елді аралап, патша еркінің қалай орындалып жатқанын тексереді. Жариялау тәртібі, кері байланыс және бақылау бір мәтінде жиналған; зерттеуде қаралған көне үлгілердің ішінде мұндай басқасы жоқ.⁸

Қытайда билеушінің үндеуі ерекше жанрға айналды — гао («үндеу»). «Құжаттар кітабындағы» «Ұлы үндеу» «Ван былай деді» деген сөздермен басталып, шешімді ғана емес, ұлықтардың қарсылықтарын да баяндайды. Ал Хань императоры У-ди шамамен б. з. д. 89 жылы жарлық шығарып, онда «бұрын мен ақылсыз болдым» деп мойындады, — жаңа жорықтан бас тартып, саясатты егіншілікке бұрды.⁹¹⁰

Рим жылдық мерзімді қосты. Претор қызметке кіріскенде бүкіл жыл бойы қандай ережемен сот жүргізетінін жариялайтын, ал Цицерон сол кездегі сөзді жеткізеді: претордың эдиктісін «жылдық заң» деп атайды. Император Август «Істер» деген еңбегін қалдырды — шығыстардың динармен есептелген қорытындысы бар халық алдындағы есеп; Анкарада бұл мәтін өлкеде түсінікті болсын деп латынша және грекше аудармасымен қашалған.¹¹¹²

Біз үшін әсіресе дала желісі маңызды. Орхон аңғарындағы Күлтегін ескерткішінде (732 жыл) Білге қағанның «бектер мен бодунға» үндеуі бар: қаған өз сөзін «анық естісін» деп талап етеді, есеп береді («кедей халықты бай еттім») және сұрайды: «менің сөзімде өтірік бар ма?» Көне түркі тіліндегі бодун мұнда «халық» дегенді білдіреді, және бұл — дала жеріндегі билеушінің халыққа жазбаша үндеуінің ең көне үлгісі. Сол ескерткіштің батыс жағында Таң императоры Сюаньцзунның қытайша мәтіні тұр: стела екі тілде екі тыңдаушымен сөйлеседі.¹³¹⁴

Ақырында, ацтектерде монах Бернардино де Саагун XVI ғасырда сөздердің тұтас тәртібін жазып алды. Жаңа билеуші алғаш рет қаланың барлық тұрғындарына сөз арнайды, содан кейін «сөзге шешен» ақсақал оған қаланың атынан жауап береді. Бұл — көне заманда сирек кездесетін екі жақты әңгіменің үлгісі.¹⁵

03

Ежелгілерге не жетпеді

Осы қатарға үңілсек, әр билеуші болашақ жанрдың өз бөлігін ойлап тапқанын байқау оңай. Бірақ бұл формалардың ешқайсысы қазіргі Жолдаусыз елестету мүмкін емес үш белгіні біріктірмеді: заң бойынша міндет, тұрақты мерзім және тұрақты тыңдаушы. Бұл бірігу Жаңа заманда болды.

Британияның тақ сөзі — Парламент сессиясы ашылғанда монарх оқитын, мәтінін үкімет жазатын сөз — сессияның басталуымен байланысты және бір жылға арналған заңдар бағдарламасын берді. 1787 жылғы АҚШ Конституциясы президентті Конгреске Одақтың жағдайы туралы «уақыт өте келе» хабарлап отыруға міндеттеді. Онда «жыл сайын» деген сөз жоқ: жыл сайынғы дәстүрді 1790 жылғы 8 қаңтарда Вашингтон қалады. Үйреншікті «Одақтың жағдайы туралы жолдау» (State of the Union) атауы тек 1947 жылы ресми болды. Франклин Рузвельт Жолдаудың қасына радио арқылы халықпен тікелей әңгімені — «алау басындағы әңгімелерді» қосты.¹⁶¹⁷¹⁸

04

Тас, қола, эфир

Жанрмен бірге тасымалдаушы да өзгерді, ал тасымалдаушы сөзді кім еститінін, ол қанша өмір сүретінін және тыңдаушы жауап бере алатынын шешеді. Шумер конусы құдайға арналып, жерге көмілген. Хаммурапи стеласы ғасырлар бойы алаңда тұрады, бірақ өтіп бара жатқан адаммен бір жақты сөйлеседі. Дарий келесі қадам жасады: жартастағы жазудан бөлек ол мәтінді саз тақтайшалар мен пергаментке түсіріп, өлкелерге таратуды бұйырды. Ескерткіш пен таралым алғаш рет ажырады: жартас сақтады, көшірмелер саяхаттады.⁶⁷

Рим қола мен аударманы, Орхон екі тілді стеланы қосты, ал ацтектер сөздері монах жазып алған қолжазба кодекс арқылы бізге жетті. Конституциялық дәуір тірі дауысты қайтарды: Вашингтон 1790 жылы Конгресс алдында сөйледі, Джефферсон 1801 жылдан мәтінді қағазбен жіберді, Вильсон 1913 жылы қайтадан мінберге шықты. 1923 жылы радио және 1947 жылы теледидар заң шығарушыларға арналған үндеуді бүкіл елге бірден арналған үндеуге айналдырды.¹²¹⁵¹⁸

Қазіргі қазақстандық Жолдауды, Ақорданың хабарландыруы бойынша, республикалық телеарналар және Ақорданың әлеуметтік желілердегі парақшалары көрсетеді. Әрбір жаңа тасымалдаушы тыңдаушылар шеңберін кеңейтті, бірақ оларға дауыс бере қойған жоқ: тас пен қола мылқау, эфир бір бағытты. Цифрлық орта алғаш рет кері қозғалысқа — тексеру мен жауапқа — техникалық мүмкіндік береді. Ол қарастырыла ма, жоқ па — бұл енді техникаға емес, жанрдың құрылымына байланысты.¹⁹

05

Кеңестік түбір және 1990 жылғы көпір

Қазақстандық Жолдаудың ең жақын туысы — кеңестік ОК есепті баяндамасы: бірінші, кейін бас хатшының партия съезіне жасайтын баяндамасы. Съезд бес жылда бір рет жиналып, баяндама бесжылдықтың қорытындысын пайызбен шығаратын, ал съезд бесжылдық жоспардың тапсырмалары — Директиваларды қабылдайтын.

Бұл туыстықты көзбен көруге болады. Ресми шежіре бойынша, 1990 жылғы маусымда Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан Компартиясының XVII съезін «Партияның бірлігі және социалистік таңдау үшін, жаңартылған КСР Одағындағы Қазақстанның нақты егемендігі үшін» есепті баяндамасымен ашып, онда «принципті стратегиялық бағыттарды» ұсынды. Жеті жылдан кейін ол халыққа алғашқы Жолдауын жасады.²⁰

Сол баяндамалардың сандарын түзетумен оқыған жөн. Ресми деректер бойынша сегізінші бесжылдықта (1966–1970) ұлттық табыс 41%-ға, ал он біріншіде (1981–1985) 16,5%-ға өсті. Экономист Григорий Ханин сол жылдарды бағаның жасырын өсуін ескеріп қайта есептегенде 22% және 3% шықты. Екі тарап та құлдырау болмағанымен, өсудің бәсеңдегенімен келіседі. Жанр үшін одан шығатын қорытынды қарапайым: баяндамашының өзі тексеретін есеп тәуелсіз өлшемнен жүйелі түрде алшақтайды.²¹²²

06

Формуладағы бір ауыстыру

1993 жылғы Ресей Конституциясы президентті Федералдық Жиналысқа елдегі жағдай туралы жыл сайынғы жолдаулармен жүгінуге міндеттейді. 1995 жылғы Қазақстан Конституциясы бұл сөздерді дерлік сөзбе-сөз қайталап, бір нәрсені ауыстырды: тыңдаушы халық болды. Парламент тек сөз естілетін орынға айналды.²³²⁴

2026 жылғы Конституция Жолдауды сақтады, бірақ нормадан «жыл сайынғы» деген сөзді алып тастады. Қазақ мәтінінде «жыл сайын жолдау арнайды» орнына бейтарап «жолдау жасайды» тұр. Сонымен бірге Құрылтай — қазір бір палаталы парламент осылай аталады — Конституциялық Соттың жолдауларын жыл сайын тыңдауға міндетті. Сот жыл сайын сөз сөйлеуі керек, мемлекет басшысы — жоқ.²⁵

07

Отыз бір Жолдау

1997 жылдан 2025 жылға дейін 31 Жолдау жасалды: Нұрсұлтан Назарбаевтың 23 және Қасым-Жомарт Тоқаевтың 8 Жолдауы. Олар айтарлықтай ерекшеленеді. Назарбаевтың алғашқы Жолдаулары — 2030 және 2050 жылдарға дейінгі көкжиегі бар стратегиялар: алғашқысы, «Қазақстан-2030», шамамен 13,8 мың сөзді құрайды, және онда «тапсырамын» деген сөз бірде-бір рет кездеспейді. Тоқаевтың Жолдаулары көлемі жағынан біркелкі (5,9-дан 8,5 мың сөзге дейін) және реформалар күнтізбесі ретінде құрылған: 2020 жылы «тапсырамын» 28 рет айтылады, ал сегіз Жолдаудың бесеуі бұрынғы алыс межелердің бірде-бірін атамайды. 2020 жылдан кейін «тапсырамын» сөзі бір Жолдауда 0-ден 9 ретке дейін айтылады, бірақ тапсырмалар жоғалған жоқ, тек пішінін өзгертті: бұл сөз мүлде жоқ 2021 жылғы Жолдаудың орыс мәтінінде «следует» 31 рет, «нужно» 35 рет кездеседі.²⁶

08

Сөз қалай іске айналады

Жолдау өздігінен ешкімді міндеттемейді. Оны міндетті ететін — Президенттің Жалпыұлттық іс-шаралар жоспары туралы Жарлығы: әр тапсырманың жауаптысы, мерзімі және аяқталу нысаны, яғни орындалғанын растайтын құжат — заң, жарлық, қаулы немесе «Президент Әкімшілігіне ақпарат» көрсетілген кесте.²⁷

Біз 2011–2025 жылдардағы осындай он алты Жарлықты талдадық. Заңдар саяси бетбұрыс жоспарларында шоғырланған: 2022 жылғы наурызда тармақтардың жартысы заңмен аяқталды. Ал 2025 жылғы жоспарда тармақтардың 87%-ы Әкімшілікке берілетін анықтамамен орындалады. Қызық сәйкессіздіктер де бар: Жасанды интеллект министрлігі 2025 жылғы 18 қыркүйектегі Жарлықпен құрылды, яғни жоспардың өзінен 25 күн бұрын, ал жоспарда оны құру әлі болашақ тармақ ретінде тұр.²⁸²⁷²⁹

09

Жоғарыға бағытталған есеп

Ең маңызды табыс бақылауға қатысты. 2011–2014 жылдары үкімет жоспар бойынша жылына екі рет, 25 қаңтарға және 25 шілдеге дейін есеп берді. 2018 жылдан бастап — жылына бір рет. 2025 жылы мерзім 5 ақпанға жылжытылды. Есеп әрдайым Президент Әкімшілігіне жіберіледі, және мұндай есептің бірде-бірі ашық қолжетімділікте табылған жоқ. Лагашта басталған шеңбер осылай тұйықталады: Жолдау халыққа арналған, ал ол туралы есеп Уруинимгинаның саз конустары сияқты жоғарыға бағытталған.³⁰³¹

10

Бүгінгі Жолдау

Бүгін, 2026 жылғы 28 қазанда, сағат 11:00-де жаңа Конституция бойынша алғашқы және бір палаталы Құрылтай алдындағы алғашқы Жолдау жасалады. Бұл мақала аяқталған кезде ол әлі айтылған жоқ. Мәтін жарияланғаннан кейін бес нәрсені тексерген жөн: Жолдау жыл сайынғы деп аталды ма; ол кімге арналған; «заң» нысанындағы тапсырмалар бола ма; 2025 жылғы Жолдаудың орындалуы туралы есеп бар ма; және онда жасанды интеллект не ретінде көрінеді — мақсат, құрал немесе реттеу нысаны ретінде ме.¹⁹

11

Ары қарай не болмақ

Нұсқа. Жолдаудың жылдық ырғағы алгоритмдер тезірек жұмыс істейтіндіктен ескірген жоқ: ол қоғам жылына бір рет мақсаттар мен қорытындыларды салыстыруы үшін қажет. Орындаудың жабықтығы ескірді.

Күтілім. Егер Жолдау мен жоспар бағдарлама оқи алатындай етіп жарияланса, әр тармақта азаматқа көрінетін нәтиже көрсеткіші пайда болса, ал жиынтық есеп жарты жыл сайын шығып тұрса, жанр бір кездері Ашока ойлап тапқан нәрсеге ие болады: мәтіннің өзінде жазылған тексеру тәртібіне.

Нұсқалар тарихы

Лонгрид жаңа бастапқы дереккөздер мен жаңа Жолдаулар пайда болған сайын жаңартылады, сондықтан оның нұсқа нөмірі бар. Бірінші сан мәтіннің идеясы не құрылымы өзгергенде, екіншісі тараулар, деректер, суреттер мен бейнелер қосылғанда, үшіншісі қорытындылар өзгермей, қателер түзетілгенде ауысады. Төмендегі жазба не өзгергенін және неге өзгергенін көрсетеді.

Терминдер сөздігі

Послание

«Послать» («жіберу») етістігінен туған зат есім; «слать» праславяндық *sъlati сөзіне барып тіреледі. Кітаби дәстүрде апостолдардың хаттарымен байланысты. Құқықтық термин ретінде 1993 жылғы Ресей Конституциясында (84-бап) пайда болып, 1995 жылғы Қазақстан Конституциясына өтті.

Жолдау

«Жол» + етістік жасайтын -да- жұрнағы + -у жалғауы: «жолға шығару, жіберу». Ресми тілде: «хат жолдау» — хат жіберу, «сотқа жолдау» — сотқа жіберу.

Халықтық этимология

Сөзді шын жасалу тарихымен емес, үндестігімен немесе бөліктерінің сырт мағынасымен түсіндіру. «Жолдау — жол көрсету» деген түсіндірме осыған жатады.

Message

Латынның mittere — «жіберу» сөзінен. Американың «Одақтың жағдайы туралы жолдау» (State of the Union) атауы 1947 жылы ресми болды; 1946 жылға дейін құжат Annual Message деп аталды.

Ama-gi

Уруинимгина жазуларындағы шумер сөзі (шамамен б. з. д. 2350 жыл), тура мағынасы «анаға қайту». Әдетте «бостандық» деп аударылады: қарыздар мен міндеткерліктерден босату.

Анналдар

Латынның annus — «жыл» сөзінен. Оқиғалар билік жылдары бойынша (аккадша palû) жазылған Ассирия патшаларының жазулары. Қарама-қарсысы — материал жерлер бойынша топтастырылған «жиынтық жазулар».

Гао (誥)

Қытайдың «Құжаттар кітабындағы» «үндеу» жанры: билеуші жағдайды, дәлелдерді және ұлықтардың қарсылықтарын баяндайды. Үлгісі — «Ұлы үндеу» (大誥).

Бодун

Көне түркі тілінде «халық». Орхон жазуларындағы қағандар «бектер мен бодунға», яғни ақсүйектер мен халыққа сөз арнаған.

Тақ сөзі

Парламент сессиясы ашылғанда британ монархы оқитын сөз. Мәтінін үкімет жазады; мәні жағынан — сессияға арналған заң жобаларының бағдарламасы.

ОК есепті баяндамасы

Бірінші, 1966 жылдан бас хатшының бес жылда бір рет партия съезіне жасайтын баяндамасы: бесжылдықтың сандық қорытындысы және келесі міндеттер.

Директивалар

Баяндаманы бесжылдық жоспардың тапсырмаларына айналдырған съезд құжаты. Заң күшін тапсырмалар кейін, Жоғарғы Кеңестің жоспар туралы заңымен алды.

Жалпыұлттық іс-шаралар жоспары

Жолдауды іске асыру туралы Президент Жарлығының қосымшасы: іс-шара, аяқталу нысаны, жауаптылар, мерзім. Тапсырмаларды міндетті ететін — дәл осы Жарлық.

Аяқталу нысаны

Жоспардың бағаны: орындалғаны немен расталады — заңмен, жарлықпен, қаулымен, бұйрықпен немесе «Президент Әкімшілігіне ақпаратпен».

Пайдаланылған дереккөздер тізімі

1. Викисловарь: «послание» / Wiktionary
2. kaz.zakon.kz — употребление «жолдау»
3. «Las „reformas“ de UruKAgina», Antigüedad y Cristianismo
4. Code of Hammurabi, tr. L. W. King — Avalon Project, Yale
5. J.-M. Kruchten, «Le décret d’Horemheb», 1981 — Digithèque ULB
6. H. Tadmor, S. Yamada, RINAP 1 (2011)
7. Behistun inscription, Persian text — Livius.org
8. The Edicts of King Asoka, tr. S. Dhammika — Access to Insight
9. 尚書·大誥 — Wikisource
10. 漢書 卷096下 — Wikisource
11. Cicero, In Verrem 2.1.109 — The Latin Library
12. Res Gestae Divi Augusti — LacusCurtius
13. Chen Hao, «On the Authorship of the Old Turkic Inscriptions», JRAS 2020
14. T. Yalınkılıç, «Chinese text and translation of the Kül Tigin inscription»
15. Florentine Codex, Book 6 — University of Utah Press
16. UK Parliament: State Opening
17. US Constitution — National Archives
18. State of the Union — History, Art & Archives, US House
19. Анонс послания, 27.10.2026 — kaz.zakon.kz
20. Хроника деятельности Президента РК, 1990–1991 — e-history.kz
21. БСЭ: «Двадцать четвертый съезд КПСС»
22. Г. И. Ханин, «Экономическая история России в новейшее время», т. 1, гл. 3 — istmat.org
23. Конституция РФ, ст. 84
24. Конституция РК 1995 года — копия «Әділет»
25. Конституция РК 2026 года — akorda.kz
26. Послания Президента РК — akorda.kz
27. Указ № 1042 от 13.10.2025
28. Указ № 847 от 29.03.2022
29. Постановление Правительства РК № 846 от 9.10.2025
30. Указ № 955 от 17.11.2014
31. Указ № 633 от 9.02.2018

01

A word that is sent

Start with the name. The Russian poslanie is a noun formed from “poslat” (“to send”), and “slat” goes back to Old Russian “sъlati” and Proto-Slavic sъlati. In the bookish tradition the word is bound up with the apostolic epistles, the letters of the apostles to their communities; hence its note of instruction, which a dry “report” lacks.¹

The Kazakh zholdau is built differently but says the same thing. It has three parts: “zhol”, meaning road, the verbal suffix -da-, which turns a noun into an action, and the ending -u, which turns the action back into a noun. Literally it means “setting on the road, dispatch”. That is how the word lives in official Kazakh today: “khat zholdau” is to send a letter, “sotqa zholdau” is to refer a case to court. One sometimes hears that “zholdau” means “showing the way”. That is folk etymology: explaining a word by the apparent sense of its parts instead of its real history. There is indeed a road in the word, but it is the road of something sent, not of something shown.²

The English message comes from the Latin mittere, “to send”. So the three languages agree: the genre is named after the act of sending, not after spoken speech. It is a trace of the age when an address was a written dispatch carried by messengers.

02

Four thousand years of reports

The oldest ruler’s report we know of is addressed not to people but to a god. Around 2350 BC Uruinimgina, ruler of the Sumerian city of Lagash, recorded his reforms on clay cones: he abolished the levies of former rulers, protected the widow and the orphan from “the powerful man” and returned what had been seized. Here the word ama-gi appears for the first time; literally “return to the mother”, it is usually translated as “freedom”. But the cones were laid in the foundations of a temple: this is a report upward, a covenant with the god Ningirsu.³

Six centuries later the Babylonian king Hammurabi brought the text out to people. His law stele stood in the open, and in its epilogue the king explains its purpose himself: let the wronged man who has a case come to the king’s image, read the inscription and understand his case. And at the start of the stele the king lists his deeds: to which city he returned its protecting god, which inhabitants he cared for in their need. This is already a report addressed to people as well.⁴

Egypt supplied the model of a new ruler’s programme. Around 1320 BC the pharaoh Horemheb, who had not come to power by direct succession, set up a stele at Karnak with a decree against abuses by officials and soldiers in collecting taxes. The text addresses its hearers: “Hear ye these commands which my majesty has made”, made “when my majesty remembered these cases of oppression”. A list of old wrongs and a promise to right them: a genre still recognisable today.⁵

If Hammurabi and Horemheb brought the word out to people, the Assyrians brought time into it: their kings were the first to write reports by regnal year. Scholars call such texts annals, from the Latin annus, “year”. The Persian king Darius I brought the genre to a remarkable finish. The Behistun inscription (around 520 BC) reads as a speech in the first person: every paragraph opens with “Thus says King Darius”. The king lists what he did “in one and the same year”, swears that he does not lie, admits that he did more but did not record it “lest the reader think it exaggerated”, and orders the text sent “everywhere among the provinces”.⁶⁷

The Indian king Ashoka went furthest, in the III century BC. His edicts were carved on rocks and pillars across the empire, and in them a procedure is set down for the first time: the text is to be read to the people every four months, on the special day of Tisa; reporters on the people’s affairs must reach the king at any hour, “while eating, in the chambers, in the chariot”; officials tour the country every five years to check how the royal will is carried out. Rules for reading aloud, feedback and control are gathered in one text; among the ancient models examined in the study there is no other like it.⁸

In China the ruler’s address became a genre of its own, gao (“announcement”). The “Great Announcement” in the Book of Documents opens with “Thus spoke the king” and sets out not only the decision but the officials’ objections. And around 89 BC the Han emperor Wu issued an edict admitting “formerly I was unwise”, gave up a new campaign and turned policy towards farming.⁹¹⁰

Rome added the annual term. A praetor taking office announced the rules by which he would judge for the whole year, and Cicero records the saying of his day: the praetor’s edict is called “the annual law”. The emperor Augustus left his “Deeds”, a report to the people with a summary of expenses in denarii; at Ankara the text is carved in Latin with a Greek translation, so that the province could understand it.¹¹¹²

For us the steppe line matters most. The monument to Kül Tegin (732) in the Orkhon valley carries Bilge Khagan’s address to “the begs and the people”: the khagan demands that his words be “clearly heard”, gives an account (“I made the poor people rich”) and asks: “is there any falsehood in my words?” The Old Turkic bodun here means “people”, and this is the oldest written address of a ruler to the people on the land of the steppe. The west side of the same monument carries a Chinese text by the Tang emperor Xuanzong: the stele speaks to two addressees in two languages.¹³¹⁴

Finally, among the Aztecs, the friar Bernardino de Sahagún recorded in the XVI century a whole order of speeches. A new ruler speaks for the first time to all the inhabitants of the city, and then an elder “skilled in speech” answers him on the city’s behalf. It is a rare ancient example of two-way conversation.¹⁵

03

What the ancients lacked

Looking along this line, it is easy to see that each ruler invented his own part of the future genre. But none of these forms combined the three features without which today’s address is unthinkable: an obligation in law, a regular period and a fixed addressee. The combination came in modern times.

The British King’s Speech, read by the monarch at the opening of a parliamentary session but written by the government, supplied the link to the start of a session and a programme of laws for the year. The US Constitution of 1787 obliged the President “from time to time” to inform Congress of the state of the Union. The word “annually” is not there: annual delivery is a custom set by Washington on 8 January 1790. The familiar name “State of the Union” became official only in 1947. Franklin Roosevelt added, beside the address, a direct radio conversation with the people, the “fireside chats”.¹⁶¹⁷¹⁸

04

Stone, bronze, airwaves

The medium changed along with the genre, and the medium decides who hears the word, how long it lives and whether the listener can answer. The Sumerian cone is addressed to a god and buried in the ground. Hammurabi’s stele stands in the square for centuries but speaks to the passer-by in one direction. Darius took the next step: besides the rock inscription he had the text composed on clay tablets and parchment and sent to the provinces. For the first time monument and circulation parted: the rock preserved, the copies travelled.⁶⁷

Rome added bronze and translation, Orkhon a bilingual stele, and the Aztecs reached us in a manuscript codex into which a friar wrote down their speeches. The constitutional age brought back the living voice: Washington in 1790 spoke before Congress, Jefferson from 1801 sent the text on paper, Wilson in 1913 returned to the rostrum. Radio in 1923 and television in 1947 turned an address to legislators into an address to the whole country at once.¹²¹⁵¹⁸

Today’s Kazakh address, according to Akorda’s announcement, is broadcast by national television channels and Akorda’s social media pages. Each new medium widened the circle of listeners but almost never gave them a voice: stone and bronze are mute, broadcasting runs one way. The digital environment is the first to allow, technically, a movement back: verification and reply. Whether it will be provided for depends no longer on technology but on the design of the genre.¹⁹

05

The Soviet root and the bridge of 1990

The closest relative of the Kazakh address is the Soviet Central Committee report: the report of the First, later General, Secretary to the party congress. The congress met once every five years, the report summed up the five-year plan in percentages, and the congress adopted Directives, the tasks of the next plan.

The kinship can be seen with one’s own eyes. According to the official chronicle, in June 1990 Nursultan Nazarbayev opened the XVII Congress of the Communist Party of Kazakhstan with the report “For the unity of the party and socialist choice, for the real sovereignty of Kazakhstan in a renewed USSR”, proposing “fundamental strategic directions”. Seven years later he delivered his first address to the people.²⁰

The figures of those reports are best read with a correction. According to official data, national income grew by 41% in the eighth five-year plan (1966–1970) and by 16.5% in the eleventh (1981–1985). The economist Grigory Khanin, recalculating the same years to account for hidden price growth, obtained 22% and 3%. Both sides agree there was no decline, only a fading of growth. The lesson for the genre is simple: a report checked by the speaker himself systematically diverges from independent measurement.²¹²²

06

One change in the formula

Russia’s 1993 Constitution obliges the President to address the Federal Assembly with annual messages on the situation in the country. Kazakhstan’s 1995 Constitution repeated these words almost verbatim and changed one thing: the addressee became the people. Parliament became merely the place where the speech is heard.²³²⁴

The 2026 Constitution kept the address but removed the word “annual” from the norm. In the Kazakh text, “zhyl saiyn zholdau arnaidy” (“annually directs an address”) has become the neutral “zholdau zhasaidy” (“makes an address”). At the same time the Kurultai, as the unicameral parliament is now called, must hear the Constitutional Court’s messages every year. The court must speak every year; the head of state need not.²⁵

07

Thirty-one addresses

From 1997 to 2025 there were 31 addresses: 23 by Nursultan Nazarbayev and 8 by Kassym-Jomart Tokayev. They differ markedly. Nazarbayev’s early addresses are strategies with horizons of 2030 and 2050: the first, “Kazakhstan-2030”, runs to about 13.8 thousand words and never once uses the word “I instruct”. Tokayev’s addresses are more even in length (from 5.9 to 8.5 thousand words) and are built as a calendar of reforms: in 2020 “I instruct” occurs 28 times, and five of the eight addresses name none of the old distant milestones. After 2020 “I instruct” occurs 0 to 9 times per address, yet instructions have not vanished, they have changed form: in the 2021 address, where the word is absent altogether, “should” (sleduet) appears 31 times and “need to” (nuzhno) 35 times.²⁶

08

How a word becomes a deed

The address by itself binds no one. What makes it binding is a presidential decree on a nationwide action plan: a table in which each instruction has an executor, a deadline and a form of completion, that is, the document attesting that it has been carried out: a law, a decree, a resolution or “information to the Presidential Administration”.²⁷

We examined sixteen such decrees for 2011–2025. Laws are concentrated in the plans of political turning points: in March 2022 half of the items were completed by a law. In the 2025 plan, 87% of the items are completed by a note to the Administration. There are curious mismatches too: the Ministry of Artificial Intelligence was created by a decree of 18 September 2025, 25 days before the plan itself, where its creation still appears as a future item.²⁸²⁷²⁹

09

A report that faces upward

The most important finding concerns control. In 2011–2014 the government reported on the plan twice a year, by 25 January and 25 July. From 2018, once a year. In 2025 the deadline was moved to 5 February. The report always goes to the Presidential Administration, and not one such report has been found in the public domain. So the circle that began in Lagash closes: the address is directed to the people, while the report on it, like Uruinimgina’s clay cones, faces upward.³⁰³¹

10

Today’s address

Today, 28 October 2026, at 11:00 the first address under the new Constitution, and the first before the unicameral Kurultai, is being delivered. When this article was finished it had not yet been given. Once the text is published, five things are worth checking: whether the address is called annual; to whom it is addressed; whether there are instructions in the form of a law; whether there is a report on the execution of the 2025 address; and what role artificial intelligence plays in it — goal, tool or subject of regulation.¹⁹

11

What next

Version. The annual rhythm of the address has not grown obsolete because algorithms work faster: it exists so that once a year society can check goals against results. What has grown obsolete is the closedness of execution.

Expectation. If the address and the plan are published so that software can read them, if each item gains a result indicator visible to citizens, and if a summary report appears every six months, the genre will regain what Ashoka once devised: a procedure for checking, written into the text itself.

Version history

The longread is updated as new primary sources and new addresses appear, so it carries a version number. The first number changes with the concept or structure of the text, the second when chapters, data, illustrations or video are added, the third when errors are corrected and the conclusions stay the same. The record below says what changed and why, so that anyone citing the longread knows which edition they quoted.

Glossary

Poslanie

A noun from “poslat” (to send); “slat” goes back to Proto-Slavic *sъlati. In the bookish tradition it recalls the apostolic epistles. As a legal term in the region it entered Russia’s 1993 Constitution (Art. 84) and passed into Kazakhstan’s 1995 Constitution.

Zholdau

“Zhol” (road) + verbal suffix -da- + ending -u: “setting on the road, dispatch”. In official Kazakh: “khat zholdau”, to send a letter; “sotqa zholdau”, to refer to a court.

Folk etymology

Explaining a word by sound or the apparent sense of its parts instead of its real history. Reading “zholdau” as “showing the way” is an example.

Message

From Latin mittere, “to send”. The official US name “State of the Union” was fixed in 1947; until 1946 the document was called the Annual Message.

Ama-gi

A Sumerian word in Uruinimgina’s inscriptions (around 2350 BC), literally “return to the mother”. Usually translated “freedom”: release from debts and duties.

Annals

From Latin annus, “year”. Assyrian royal inscriptions in which events are set out by regnal year (Akkadian palû). Their opposite is “summary inscriptions”, grouped by place.

Gao (誥)

The “announcement” genre of the Chinese Book of Documents: the ruler sets out circumstances, arguments and his officials’ objections. Model: the “Great Announcement” (大誥).

Bodun

Old Turkic for “people”. The khagans of the Orkhon inscriptions addressed “the begs and the bodun”, the nobility and the people.

King’s Speech

The British monarch’s speech at the opening of a parliamentary session. The government writes it and the monarch reads it; in substance it is the session’s legislative programme.

Central Committee report

The report of the First, from 1966 General, Secretary to the party congress every five years: the plan’s results in figures and the next tasks.

Directives

The congress document that turned the report into five-year plan targets. They became law later, with the Supreme Soviet’s plan law.

Nationwide action plan

An annex to the presidential decree implementing an address: action, form of completion, executors, deadline. The decree is what makes instructions binding.

Form of completion

The plan column stating what attests execution: a law, decree, resolution, order or “information to the Presidential Administration”.

Sources used

1. Викисловарь: «послание» / Wiktionary
2. kaz.zakon.kz — употребление «жолдау»
3. «Las „reformas“ de UruKAgina», Antigüedad y Cristianismo
4. Code of Hammurabi, tr. L. W. King — Avalon Project, Yale
5. J.-M. Kruchten, «Le décret d’Horemheb», 1981 — Digithèque ULB
6. H. Tadmor, S. Yamada, RINAP 1 (2011)
7. Behistun inscription, Persian text — Livius.org
8. The Edicts of King Asoka, tr. S. Dhammika — Access to Insight
9. 尚書·大誥 — Wikisource
10. 漢書 卷096下 — Wikisource
11. Cicero, In Verrem 2.1.109 — The Latin Library
12. Res Gestae Divi Augusti — LacusCurtius
13. Chen Hao, «On the Authorship of the Old Turkic Inscriptions», JRAS 2020
14. T. Yalınkılıç, «Chinese text and translation of the Kül Tigin inscription»
15. Florentine Codex, Book 6 — University of Utah Press
16. UK Parliament: State Opening
17. US Constitution — National Archives
18. State of the Union — History, Art & Archives, US House
19. Анонс послания, 27.10.2026 — kaz.zakon.kz
20. Хроника деятельности Президента РК, 1990–1991 — e-history.kz
21. БСЭ: «Двадцать четвертый съезд КПСС»
22. Г. И. Ханин, «Экономическая история России в новейшее время», т. 1, гл. 3 — istmat.org
23. Конституция РФ, ст. 84
24. Конституция РК 1995 года — копия «Әділет»
25. Конституция РК 2026 года — akorda.kz
26. Послания Президента РК — akorda.kz
27. Указ № 1042 от 13.10.2025
28. Указ № 847 от 29.03.2022
29. Постановление Правительства РК № 846 от 9.10.2025
30. Указ № 955 от 17.11.2014
31. Указ № 633 от 9.02.2018