1. Үш күнде енгізілді
Жарлыққа 1993 жылғы 12 қарашада қол қойылды, айырбас 15 қарашада сағат сегізде басталып, 20 қарашада аяқталды. Бағам — бір теңгеге 500 рубль, бір адамға шек — 100 мың рубль, яғни 200 теңге.
Теңгеге отыз үш жыл: валюта ел туралы не айтады
Рубльді теңгеге бір теңгеге бес жүзден айырбастаған 1993 жылдың күзінде нормативтік құжаттар жүріп бара жатып жазылды. Бүгінде валютаның үш нысаны, резервтің төрттен үші алтында, ал ел технологиямен жауап беріп отырған сұрақ ашық қалды.
Талдау нені көрсетеді
2. Соңғы сәтке дейін рубль аймағына дайындалды
Ел 1993 жылдың жазында жаңа рубль аймағына кіруге жиналды: Ельциннен, Черномырдиннен және Геращенкодан хат келген. Қыркүйектің соңында ол жаққа алмайтыны белгілі болып, теңге тобы қайта жиналды.
3. Отыз үш жылда төрт құлдырау
Бағам 1999, 2009, 2014 жылдары және 2015 жылғы тамызда еркін жүзуге жіберілген кезде құлады. Доллар 4,7 теңгеден жүз есе үлкен шамаларға дейін қымбаттады.
4. Алтын тым көп болып кетті
Монетарлық алтын резервтің 77–78 пайызын алады, Ұлттық банк үлесті 75 пайыздан төмен түсірмек: үлес 80 пайыздан асса, портфель бір металдың бағасымен бірге қозғалады.
5. Доллар әлсіреп барады, бірақ ауыстыратын валюта жоқ
Әлемдік резервтегі доллар үлесі — 56,70 пайыз, ғасыр басындағы шамамен 71 пайызға қарсы. Төлемдер мен сауданы қаржыландыруда басымдық әлі де басым, юань үлесі екі пайыздың маңында.
6. Бөлшек төлем тыйыммен емес, айналып өтумен қайтарылды
Карта арқылы бөлшек төлем 1990 жылдары Visa-ға берілді. Жауап отыз жылдан кейін табылды: 2026 жылғы 19 шілдеден бірыңғай банкаралық QR жұмыс істейді, операторы — Ұлттық банктің еншілес ұйымы, банкаралық комиссиялар екі жылда екі есе азайтылды.
7. Жеті сұрақ жауапсыз қалды
Әлемдік валютаға 2009 жылғы мақалада жеті талап қойылып, ұлтүстілік есеп айырысу бірліктері ұсынылған еді. Он жеті жылда онда аталған бірліктердің бірде-бірі құрылмады.
8. Цифра жартысын ғана жабады
Бағдарламаланатын ақша орындаушылық бөлікті шешеді: мақсатты жұмсау, корреспондент банксіз есеп айырысу. Институттық бөлікті — заңдылықты, демократиялықты, эмиссияның есеп беруін — шешпейді.
1993 жылғы қараша: үш күнде шыққан валюта
Қазақстан өз ақшасын бұрынғы Одақтың ірі республикалары ішінде ең соңғы болып және құпия жағдайда енгізді. Валютаны дайындау туралы алғашқы жарлыққа 1992 жылғы ақпанда қол қойылған; қатысушылардың айтуынша, одан санаулы адам ғана хабардар болған. Банкноттар Англияда басылды, алғашқы тиындар Германиядан келді, ал өз банкнот фабрикасы 1995 жылы ғана ашылды.56 Куәліктер мен анықтамалар
- 1993 жылғы 12 қарашажарлық
«Қазақстан Республикасының ұлттық валютасын енгізу туралы» жарлыққа қол қойылды; сол күні мемлекет басшысы халыққа үндеу жасады.12
- 1993 жылғы 15 қарашатаңғы сегіз
Рубльді ге айырбастау басталды: бір теңгеге 500 рубль. Он алты жастан асқан адамға шек — 100 мың рубль, яғни 200 теңге; шектен асқан сома тегін тексеретін комиссия жұмыс істеген жарты жыл бойы пайдалануға болмайтын арнайы шотқа түсті.47
- 1993 жылғы 20 қарашакешкі сегіз
Айырбас аяқталды. Доллар 1993 жылғы қарашада шамамен 4,7 теңге тұрды.37
- алғашқы топтама«Портреттік»
Банкноттарда — Әл-Фараби, Сүйінбай Аронұлы, Құрманғазы Сағырбайұлы, Шоқан Уәлиханов. Дизайнын Тимур Сүлейменов, Меңдібай Әлин, Ағымсалы Дүзелханов, Досбол Қасымов және Хайрулла Ғабжалилов жасады.28
Бұл іштен қалай көрінді
Құжаттарға негізделген хронология ең бастысын түсіріп кетеді: ел соңғы сәтке дейін рубль аймағында қалуға дайындалды. Егжей-тегжейін 1993 жылы вице-президент Ерік Асанбаевтың көмекшісі, кейін Ұлттық банкті екі рет басқарған Григорий Марченко BaigeNews.kz-ке берген сұхбатында айтты.25 Қатысушының куәлігі
- 1993 жылғы мамыр. Вице-президентке жазылған хатта дайындық айналасындағы құпия күмән тудыратыны және елдің валюта енгізуге толық дайын еместігі айтылды. Ұлттық банк басшылығымен сөйлескен соң вице-президент те осы тұжырымға келіп, мәселені мемлекет басшысына шығарды.
- 1993 жылғы маусым. Премьер-министр Сергей Терещенко бастаған мемлекеттік комиссия құрылды; оның жанындағы Дәулет Сембаевтың жеті адамдық жұмыс тобы теңгені енгізу сценарийін әзірледі.
- 1993 жылғы тамыз. Жаңа рубль аймағында қалу туралы саяси шешім қабылданды: Ресей президенті Борис Ельциннен, үкімет басшысы Виктор Черномырдиннен және Ресей банкінің төрағасы Виктор Геращенкодан уәде хаттары алынды. Жұмыс тобы таратылды.
- 1993 жылғы қыркүйектің соңы. Аймаққа ешкім қабылдамайтыны, қайта ығыстыратыны белгілі болды. Қазан айының екінші жартысында топ қайта жиналды, бұл жолы бес адам — Сембаев, Ораз Жандосов, Өмірзақ Шөкеев, Валентин Назаров және Марченко — «Алмалы» санаторийінде көшу сценарийін пысықтады.
- 1993 жылғы қараша. Он сегіз қорғау дәрежесі бар 1 теңгеден 100 теңгеге дейінгі банкноттарды ағылшынның Harrison & Sons фирмасы басты. Монета сарайы 1992 жылы берілген уәдеге қарамастан мерзімге үлгермеді, сондықтан алғашқы тиындарды қағаздан шығаруға тура келді; бұл уақытша жолды Ораз Жандосов ұсынды.
Ең бастысы — нормативтік құжаттар дайын болмады: ақшаны қандай арақатынаспен айырбастау керек, бір адамға қанша теңге беру керек. Валюта ережелерін жүріп бара жатып жазумен енгізілді.
Жұмыс тобы мүшесінің куәлігі бойыншаКөшудің техникалық жағы да болды, ол туралы одан да сирек айтылады. Ұйымдардың барлық банк шотындағы қаражатты рубльден теңгеге бір операциялық күнде есептеп шығу керек болды; негізгі жұмысты Ұлттық банктің бухгалтерлік аппараты Наиля Абдуллинаның басшылығымен атқарды. Сол кезде Қазақстан ТМД-да бірінші болып банкаралық есеп айырысу жүйесін өз бағдарламашыларының күшімен әзірлеп, енгізді — бөгде төлем жүйелерінің құрылысын түсінуге Жапония мен Францияның орталық банктерінің кеңесі көмектесті. Бұл туралы сол жылдары Ұлттық банктің ақпараттандыру департаментін басқарған Нұрлан Исин айтты.26 Қатысушының куәлігі
Тәуелсіз ақша саясатының алғашқы жылы хронологияларда жоғалып кететін сабақ берді. Кәсіпорын қарыздарының өзара есебі 1994 жылғы ақпанда жүргізілді — Ұлттық банк қарсы болды, — үш айда бағам доллар үшін 11 теңгеден 40 теңгеге дейін кетті, ал айлық инфляция 1994 жылғы маусымда 46,5 пайызға жетті.25 Сыртқы соққы емес, бір басқарушылық шешім.
Әрі қарай тізбегі ретінде айтылатын тарих басталды. Ол сонымен бірге тіркелген бағам мен еркін бағамның арасындағы таңдау тарихы, ол 2015 жылғы тамызда көшумен аяқталды.
Доллар үшін қанша теңге, 1993–2026
Шкала логарифмдік: әйтпесе алғашқы жылдар нөлдің маңында бір сызыққа айналады. Курсорды апарыңыз немесе нүктені түртіңіз.
Қатардың шеткі нүктелері: 1993 жылғы қарашада доллар үшін 4,7 теңге және 2026 жылдың күзінде шамамен 448.
Девальвация саны — ескі дау. Марченко Ұлттық банкті басқарған тоғыз жылда бір девальвация, 2009 жылғы ақпанда 25 пайызға, жасалғанын айтады; шешімді басқарма үкіметпен және мемлекет басшысымен бірге қабылдаған, бағам содан кейін төрт жыл тұрақты тұрған. Келесі екі төрағаның тұсында, оның есебі бойынша, девальвация үш рет болды: 2014 жылғы ақпан, 2015 жылғы тамыз және сол жылғы қараша, бағам доллар үшін 385 теңгеге жеткен кез.25
Бұл қатардағы соңғы нүкте әдеттегіге қарсы бағытымен қызық: күзде бағам доллар үшін 448 теңгеден төмен түсті, ал жылдық бюджетке 540 теңге салынған еді.9 Шикізат экономикасы үшін ұлттық валютаның нығаюы бірмәнді игілік емес, ал «тепе-теңдік бағам» туралы дау елде жалғасып жатыр.
Валютаны бүгін не ұстап тұр
Бағамды уәде емес, қор ұстайды. Қазақстанның жалпы 2026 жылғы қыркүйектің соңында 66,41 млрд доллар болды, оның 51,4 млрд доллары алтынға келді.10 Ұлттық банк Қазақстандық портфельдің басты ерекшелігі осы: ондағы алтын үлесі 77–78 пайыздың маңында, бұл соңғы жылдары металды белсенді жинаған елдердің өлшемімен де көп.
Ұлттық банк мұндай үлесті артық санайды және оны 75 пайыздан төмен түсірмек. Төраға орынбасары Әлия Молдабекованың түсіндірмесі қарапайым: алтын 80 пайыздан асса, портфель монопортфельге айналып, бір металдың бағасымен бірге қозғалады. Алтынды 2025 жылғы ақпанда, унция 2 900 доллар тұрған кезде жинай бастаған; қазір баға 4 000 доллардың маңында. Банк жергілікті өндірушілерден барлық алтынды 2011 жылдан бері сатып алады, ал ел жылына 70–75 тонна аффинаждалған металл өндіреді.10
Қазақстан резерві неден тұрады
Деректер 2026 жылғы қыркүйектің соңына. Ұлттық банк алтын үлесін 75 пайыздан төмен түсірмек.
Сол аптаның екінші сюжеті: қазақстандық мемлекеттік бағалы қағаздардағы бейрезиденттер үлесі он жылдағы ең жоғары деңгейге жетті — 9 пайыз немесе 2,8 трлн теңге. Ұлттық банк бұл үлесті жеткілікті үлкен деп санайды, бірақ шектеу енгізгісі келмейді: оның орнына облигацияларды JP Morgan индексіне қосуға, сол арқылы ұзақ мерзімді инвесторларды тартып, «ыстық ақшадан» аулақ болуға ставка жасалады.10
Ел жаңа жалғыз зәкірге емес, аралас портфельге қарай барады: доллардан да, алтыннан да алыстау бір мезгілде жүріп жатыр.
2-бөлімнің қорытындысыБөгде рельс: бөлшек төлем Visa-ға қалай кетті және не өзгерді
Валюта егемендігінің екінші жартысы бар, ол туралы бағамнан гөрі сирек еске алынады: валюта жүретін рельс. Банкаралық есеп айырысуды Қазақстан өзі және ТМД-да бірінші болып құрды. Ал бөлшекті — халықтың дүкендегі төлемін — жіберіп алды.
Нұрлан Исин, 1990 жылдары Ұлттық банктің ақпараттандыру департаментін басқарған адам, бұл туралы тура айтады: жоспарланған карта арқылы бөлшек төлем жүйесі іске аспады, бастаманы халықаралық Visa компаниясы қолға алды, ал ел ішкі есеп айырысуда одан толық тәуелділікке түсті. Сол әңгімеде ол мұны кеңірек проблемамен байланыстырады: бөгде бағдарламалық өнімді пайдаланғаны үшін жыл сайын төлеуге тура келеді, ақша елден шығады, ал ұлттық қауіпсіздік мәселесі екінші кезекке ысырылады.26 Қатысушының куәлігі
Сандар тәуелділіктің сөз емес екенін растайды. Айналымда 2026 жылғы 1 қыркүйекте 84,3 млн төлем картасы болды, оларды 18 банк пен «Қазпошта» шығарады, бұл — халықаралық Visa және Mastercard жүйелерінің карталары, оған жергілікті Kaspi.kz жүйесі қосылады.27 Ұлттық банк Айналымда 2026 жылғы шілдеде 20,5 млн Visa картасы болса, жергілікті жүйелердің картасы 17,3 млн болды; Visa карталары бойынша жылдық айналым — 30,2 трлн теңге, Mastercard бойынша — 7,3 трлн.28
Соңғы екі жылда не өзгерді
Шешім бөгде жүйелерге тыйым салудан емес, оларды басқа жолмен айналып өтуден табылды — картаның орнына телефон.
- Бірыңғай QR 2026 жылғы 19 шілдеден. Банкаралық мобильді төлем жүйесі іске қосылды: кассада бір код, төлемді кез келген банктің қосымшасы жасайды, маршруттауды Ұлттық банктің еншілес ұйымы — Ұлттық төлем корпорациясы жүргізеді. Сатып алушы үшін төлем тегін.29 Ұлттық банк Жүйе алғашқы айда 8 млн астам операцияны 210 млрд теңгеге өңдеді.30
- Өз карта инфрақұрылымы қатар жұмыс істейді. Банкаралық төлем карточкалары жүйесі жарты жылда 350 млн астам операцияны 3,3 трлн теңгеге өңдеді.30
- Бөгде рельстің бағасы келіссөзбен төмендетілді. Ұлттық банк екі жылда Visa, Mastercard, UnionPay және банктермен бірге банкаралық комиссияларды екі есе азайтты: бұқаралық сегментте 1,8–2,0 пайыздан 1,0 пайызға, премиалдықта 2,4-тен 1,2-ге.29
- Жергілікті жүйелердің үлесі өсіп келеді. Ол 2019 жылдан бері жылдам өсіп, 2026 жылғы шілдеде 42,7 пайызға жетті.28
Төлемдегі егемендік тыйым мәселесі емес, инфрақұрылым мәселесі болып шықты: маршруттауды кім ұстайды және комиссияны кім белгілейді.
3-бөлімнің қорытындысыЦифрлық теңге туралы бөліммен байланысы да байқалады: екі желіні де бір ұйым — Ұлттық төлем корпорациясы жүргізеді, екеуі де 1990 жылдары шешілмеген бір міндетті шешеді. Айырмасы: ол кезде әңгіме карта туралы болса, енді карта желісінсіз жүретін төлем туралы.
Әлемдегі доллар: мұрагерсіз эрозия
Теңге бөгде валютаның айналасына құрылған жүйеде өмір сүреді, ал бұл жүйенің жағдайы есеп айырысудың, қарыздың және резерв сақтаудың қанша тұратынын айқындайды. Долларлық жүйе өзін тауысты деген пікір кең тараған. Деректер оны жартылай растайды.
Әлемдік резервтегі доллар үлесі
Курсорды апарыңыз немесе нүктені түртіңіз: көрсеткіш төменде шығады. Қатар ХВҚ деректерінің әр жылғы жарияланымы бойынша жасалған; аралық мәндер дөңгелектенген.
Қатардың шыңы — 2000 жылы 70,8 пайыз, соңғы нүкте — 2026 жылдың екінші тоқсанында 56,7 пайыз.
Нені растайды. Орталық банктер резервтің валюталық құрамын хабарлайтын базасы бойынша доллар үлесі 2026 жылдың екінші тоқсанында 56,70 пайыз болды, бір тоқсан бұрынғы 57,18 пайызға және ғасыр басындағы шамамен 71 пайызға қарсы. Еуро үлесі 20,60 пайызға дейін өсті, әлемдік резервтің 13,22 трлн долларға жеткен негізгі өсімін дәл еуро сатып алу берді.11 Дүниежүзілік алтын кеңесі 76 орталық банкті 2026 жылғы 5 ақпан мен 19 мамыр аралығында сұрады: бес жылда доллар үлесінің азаюын 74 пайызы, алтын үлесінің өсуін 84 пайызы күтті.12
Нені растамайды. Ауыстыратын валюта жоқ. SWIFT деректері бойынша 2026 жылғы маусымда доллар әлемдік төлемдердің құны бойынша 59,10 пайызын алды, ал еуроаймақ ішіндегі есеп айырысуларсыз — шамамен 75 пайызын; юань үлесі — 2,18 пайыз.13 Сауданы қаржыландыруда айырма одан да үлкен.14 Төмендеудің бір бөлігі — бағам арифметикасы: 2025 жылдың екінші тоқсанында бағамдар өзгермегенде үлес тек 0,12 пайыздық тармаққа түсер еді.15
Бір мәселенің үш өлшемі
Көрсеткішті ауыстырыңыз: резервтегі үлес байқалып азаяды, ал төлемдер мен сауданы қаржыландыруда доллардың басымдығы сақталады.
Дәл тұжырым былай: гегемонның ауысуы емес, көпвалюталы жүйеге көшу жүріп жатыр, онда доллар әзірге ең ірі қатысушы. Ал бұл көшуді бағалау үшін резервтегі үлестен гөрі мұнайға, металға және астыққа шот қай валютада жазылатыны маңызды.
Екі мың тоғызыншы жылы қойылған жеті сұрақ
Әлемдік валютаға қойылған қазақстандық талаптың ең егжей-тегжейлі нұсқасын 2009 жылғы ақпанда Нұрсұлтан Назарбаев жазды. Мақала «Российская газетада» «Дағдарыс әлемдік терең ақаудан туды» деген тақырыппен шықты және авторлық атауымен — «Дағдарыстың кілттері» — белгілі.16 Бастапқы дереккөз
Ондағы бастапқы тұжырым қатаң: дағдарыс — дүлей апат емес, ішкі ақаудың сыртқы салдары, ал ақау аталмайынша жөндеу косметикалық болып қала береді. Одан әрі әлемдік валютаға жеті сұрақ қойылады.
- Ол заң жүзінде заңды ма?
- Оны шығарушының рәсімі демократиялық па?
- Ол айналатын нарық бәсекелес пе?
- Бұл нарық өркениетті ме?
- Жүйе өз пайдаланушыларына бақылауда ма?
- Эмитенттер олардың алдында жауапты ма?
- Ол нәтижесі бойынша тиімді ме?
Жеті жағдайда да жауап теріс, содан «ғаламдық жеті еселі генетикалық ақау» формуласы шығады. Қайталап айтқанда әдетте екі нәрсе жоғалып кетеді. Біріншісі: валюта заңсыз емес, «заңға дейінгі» деп аталған — ол заңдылығын бағалайтын әлемдік заң пайда болғанға дейін іс жүзінде шыққан. Екіншісі: ұсыныс долларды ауыстырумен шектелмейді. Жүкті өңірлік ұлтүстілік есеп айырысу бірліктеріне ауыстыру ұсынылды, ал кез келген елдің ұлттық валютасы әлемдік рөлге де, өңірлік рөлге де жарамсыз деп жарияланды. Ақаулы валютадағы капитал мақалада , түзетілгеніндегі капитал «акметал» деп аталды, грек тіліндегі «акме», ең жоғары нүкте сөзінен; аралық құрылым — «транзитализм». Қазақстан ұлтүстілік «алтын» бірлігін ЕурАзЭҚ желісі бойынша 2003 жылы-ақ ұсынған, ал 2009 жылы Еуразиялық ұлтүстілік есеп айырысу бірлігін алға тартты.16
Болжамды он жеті жылдан кейін тексеру
Диагноз әлемдік күн тәртібіне түсті, әрі бір мезгілде дерлік. Лондон саммитінен бір жарым ай бұрын, 2009 жылғы 23 наурызда, дәл сондай тұжырыммен Қытай Халық банкінің басшысы Чжоу Сяочуань шықты. Тұрақты құны және ережемен жүретін эмиссиясы бар халықаралық резервтік валюта керек, деп жазды ол: ұлтүстілік валюта жекелеген елдің валютасына тән тәуекелдерді алып тастайды.17 Ұқсас ұсыныстарды Ресей мен БҰҰ сарапшылар комиссиясы алға тартты.
Тетік ішінара ғана қосылды. Лондон саммиті 250 млрд долларға шығаруды шешті, ал 2021 жылғы тамызда ХВҚ өз тарихындағы ең ірі орналастыруды — 650 млрд долларға — жүргізді. Себетке 2016 жылы ірі дамушы елдің валютасы алғаш рет кірді.18
Арнайы қарыз алу құқықтарының себеті
Курсорды секторға апарыңыз. Үлестер 2022 жылғы тамыздан күшінде; юань себетке 2016 жылы кірді.
Доллар 43,38%Еуро 29,31%Юань 12,28%Иена 7,59%Фунт 7,44%
Валютаны ауыстыруға іс жетпеді. Қарыз алу құқықтары қосалқы актив болып қалды, валюта туралы әлемдік заң да, бүкіләлемдік эмиссиялық орталық та пайда болмады, ЕҰЕБ те, «алтын» да құрылмады. Сол кезде аталған өңірлік жобалардың ішінен толыққанды валютаға тек еуро жетті, оның үстіне мақаладан бұрын құрылған.
Цифрлық теңге: жеті сұрақты жаба ма
Мақаланың уақыт жағынан байқалмай қалған көршісі бар: биткоиннің алғашқы блогы 2009 жылғы 3 қаңтарда, жарияланымнан бір ай бұрын жасалды.19 Ол кезде бұл оқиғалар байланыстырылмады — бірі мемлекетаралық саясатқа, екіншісі криптографияға қатысты еді. Он жеті жылдан кейін сол тамырдан өскен технология, мемлекеттің қолындағы бағдарламаланатын ақша, мақала міндеттеріне тақап келді.
Снарядқа үш рет жақындау
Бірақ Қазақстанда бұл тақырып биткоиннен әлдеқайда ерте басталды, және бүгінгі іске қосуға ел екі сәтсіз талпыныстан кейін келді.
Бірінші талпыныс, 1990 жылдардың басы. Электрондық ақшаны Ұлттық банк басқармасының төрағасы Ғалым Байназаровтың тапсырмасымен өз қолма-қол ақшасы әлі жоқ, бөлшек айналымды немен қамтамасыз ету мәселесі тұрған кезде пысықтады. IBM көмегімен тұжырымдамаға американдық грант алынды, бірнеше еуропалық кеңесші жалданды, олар электрондық қолма-қол ақша тұжырымдамасын дайындады: ақша қолма-қол ақшаның негізгі қасиеттеріне ие болып, сол айналымды жасауға тиіс еді. Ораз Жандосов бастаған делегация Еуропаның солтүстігіндегі бірнеше елге барып, мерзімділігін бағалады. Ұлттық банк басшылығының тұжырымы теріс болды: әлі ерте, оның үстіне өз қолма-қол ақшасы шығып, мәселенің өткірлігі басылды.26 Қатысушының куәлігі
Екінші талпыныс, 2013 жыл. Ұлттық банкте электрондық ақшаны кім шығаруға тиіс екені талқыланды: қызмет жеткізушілер ме, коммерциялық банктер ме, әлде орталық банк пе. Үшінші жол дұрыс деген тұжырымға келіп, 2013 жылдың жазында Ұлттық банктің электрондық ақша эмиссиясы туралы заң жобасы дайындалды. Ол парламентке жетпеді: Григорий Марченконың айтуынша, шешімді екі ірі банк лоббиледі, ал үкімет соларға жығылды. Оның бағасы қатаң: заң жобасы қабылданғанда жеті жыл бұрын пайда болар еді.25
Бұл тарихтың қазақстандық сюжетті әлемдікпен байланыстыратын жалғасы бар. Сол идеяны Марченко Қытай Халық банкіне апарды — жоғарыда келтірілген ұлтүстілік валюта туралы мақаланың авторы, сол Чжоу Сяочуаньға. Жалғыз емес, банкнот басу жабдығын шығаратын ең ірі фирманың иесі Роберто Джиоримен бірге барды. Қытай тарапы алғашқы жолы қызықпады, екіншісінде ойланды, үшіншісінде іске кірісті, ал Ұлттық банктегі төртінші кездесуге алты жүз адамдық цифрлық валюта ғылыми-зерттеу институты жұмыс істеп тұрды. Чжоу 2019 жылы Чунцинде жұрттың көзінше электрондық ақша идеясын Қытайға бірінші болып Марченко әкелгенін айтты.25
Қазақстан өзі бас тартқан идеяны ұсынды, Қытай оны қабылдап, бүгінде дамыған елдерден озып тұр. Республиканың өз цифрлық валютасы мүмкін болғаннан он жыл кейін пайда болды.
6-бөлімнің қорытындысыҮшінші талпыныс, бүгінгі. Цифрлық теңге 2025 жылы ұлттық валютаның жаңа нысаны деп танылды; 2026 жылдың ортасына дейін шамамен 340 млрд шығарылды, 20 пилоттық жоба аяқталды, тағы 10-ы жүріп жатыр, 50-і дайындалуда. Қолдану 100 млн теңгеден қымбат жобалар бойынша бюджет шығысының сегіз ерекшелігінде міндетті, төлемдер смарт-келісімшартпен бағдарламаланады.20 Ұлттық банк қамтуды жыл ішінде 2 трлн теңгеге жеткізу ниетін жариялады.21
| Мақаланың талабы | Цифрлық валюта не береді | Нені бермейді |
|---|---|---|
| Заң жүзіндегі заңдылық | Мәртебе заңмен бекітілген: 2025 жылдан — ұлттық валютаның нысаны20 | Бұл — бір елдің заңы; валюта туралы әлемдік заңды технология жасамайды |
| Эмитенттің демократиялығы | Жұмсаудың ашықтығы: бюджет ақшасының қозғалысы тізбек бойынша көрінеді | Эмитент сол күйі; шығыстың ашықтығы мен эмиссияға қатысу — екі бөлек нәрсе |
| Нарықтың бәсекелестігі | Трансшекаралық алаңдар корреспондент банктерді алып тастайды: 4 мыңнан астам операцияны шамамен 55,5 млрд долларға өткізді22 | Көлемнің шамамен 95 пайызы — цифрлық юань, Халықаралық есеп айырысу банкі жобадан шықты, Сауд Арабиясы қатысуын тоқтатты22 |
| Пайдаланушыға бақылаулық | Қаражаттың мақсатты жұмсалуын бақылау жұмыс істейді және өлшенеді | Бақылау эмитенттен пайдаланушыға қарай бағытталған, керісінше емес21 |
| Эмитенттің жауапкершілігі | — | Пайдаланушы алдындағы жауапкершілік тетігін технология өзгертпейді |
| Тиімділік | Ондаған жоба, Қаржы министрлігінің жүйелерімен ықпалдасу20 | Қадағалау қосалқы мердігерде жоғалады: бұл — ереже мәселесі, хаттама мәселесі емес23 |
Қорытынды
Жабылады орындаушылық бөлік: мақсатты жұмсау, корреспондент банксіз есеп айырысу, жылдамдық және қадағалау — 2009 жылы ұран болған нәрсе жұмыс істейтін құралға айналды.
Жабылмайды институттық бөлік: заңдылық, демократиялық, бақылаулық және эмиссияның жауапкершілігі — билік құрылысының мәселесі, хаттаманың емес.
Асығудың пайдасына дәлел, ол 2020 жылы-ақ айтылған: ұлттық цифрлық валюта кешіксе, оның орнын жаһандық жеке компаниялардың ақшасы алады. Сонда экономика бөгде мемлекетке емес, бақылауға да, көндіруге де келмейтін корпорацияға тәуелді болады.25
Оптимизмге түзету: бағдарламаланудың екі жағы бар. Мемлекетке мақсатты жұмсауды бақылауға мүмкіндік беретін қасиеттер оған бөгде төлемдердің бұрын-соңды болмаған көрінісін де береді.
Ұлттық валюта күні қарсаңында бұдан не шығады
Теңгеге он бесінші қарашада отыз үш жыл толады — валюта нышан болудан қалып, құралға айналатын мерзім. Теңгенің артында төрт құлдырау және еркін бағамға көшу, оның эмитентінде алтынға толы портфель және осы қисықтықты түзету ниеті. Айналасында — бірполюстілігін баяу жоғалтып бара жатқан, бірақ ауыстыратынын таппаған жүйе.
Осы аяда ұлттық валютаның цифрлық нысаны ел 2009 жылғы сұрақтарға берген ең мазмұнды жауап болып көрінеді — әрі үшінші талпыныстан кейін берілген жауап: біріншісі 1990 жылдардың басында, екіншісі 2013 жылы болған. Жауап табиғаты бойынша жартыкеш: техника орындауды біледі, бірақ эмитентті есеп беретін ете алмайды. Ал ол жабатын бөлік өлшенеді — жобалармен, шығыс ерекшеліктерімен және смарт-келісімшарт арқылы өткен миллиардтармен.
Айтып өтуге тұрарлық тағы бір салдар бар. Заң жобасының 2013 жылғы тарихы мұндай істегі кешігу ақшаға емес, уақытқа түсетінін көрсетеді: Алматыда туған идея Пекинде жұмыс істейтін жүйеге айналды, ал Қазақстан оған жеті жылдан кейін оралды. Бұл — асығудың емес, мұндай шешімдер нарықтың жекелеген қатысушысының мүддесіне тірелмеуінің пайдасына дәлел.
Ең қызығы техника ережеге тірелетін жерде болып жатыр: ақшаның қадағалануы қосалқы мердігерге кеткен бойда жоғалады, ал оған түзетуді Қаржы министрлігі дайындап жатыр. Келер жыл бағдарламаланудың тәртіп құралы бола ма, әлде есептіліктің тағы бір қабаты бола ма — соны көрсетеді.
Глоссарий
Мәтінде кездесетін терминдер. Олар мәтінде нүктелі сызықпен асты сызылған: қысқаша түсініктемені көру үшін курсорды апарыңыз немесе басыңыз, толығын осы жерден қараңыз.
COFER
ХВҚ-ның ресми резервтердің валюталық құрамы туралы дерекқоры: доллардың, еуроның және басқа валютаның үлесі содан есептеледі.
Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserves — «ресми валюта резервтерінің валюталық құрамы» дегеннің қысқартуы. Орталық банктер резервті қай валютада ұстайтынын ерікті түрде хабарлайтын ХВҚ дерекқоры; жекелеген ел бойынша деректер жабық, жиынтық үлестер ғана жарияланады. Доллар үлесі туралы сандар осыдан алынады. Маңызды ескерту: тоқсандық өзгерістің бір бөлігі сатып алу мен сатудан емес, бағам бойынша қайта бағалаудан туады, ал алтын бұл базада есепке алынбайды.
mBridge
Орталық банктердің цифрлық валюталарымен корреспондент банксіз трансшекаралық есеп айырысуға арналған алаң.
Гонконг пен Таиланд орталық банктерінің жобасынан өскен, кейін оларға Қытай Халық банкі мен БАӘ орталық банкі қосылған, үлестірілген тізілімдегі трансшекаралық есеп айырысу алаңы. Атауы орталық банктердің бірнеше валютасы арасындағы «көпірді» білдіреді. Мәні — корреспондент банктердің тізбегін алып тастау: төлем қатысушылар арасында тікелей жүреді, ал валюталар алаңның өзінде айырбасталады. Үйлестіруші болған Халықаралық есеп айырысу банкі жобадан 2024 жылғы қазанда шықты; көлемнің басым бөлігі цифрлық юаньға келеді.
Арнайы қарыз алу құқықтары
ХВҚ-ның 1969 жылы құрылған есеп айырысу бірлігі; құны бес валютадан тұратын себетпен есептеледі.
Ағылшынша Special Drawing Rights; Халықаралық валюта қоры 1969 жылы, бреттон-вудс жүйесінің қайшылықтары айқындалған кезде, елдердің ресми резервтерін толықтыру үшін құрды. Бұл — күнделікті мағынадағы валюта емес: онымен дүкенде төлеуге болмайды, ол есеп айырысу бірлігі және басқа қатысушыдан еркін пайдаланылатын валюта алу құқығы қызметін атқарады. Құны себетпен айқындалады: 2022 жылғы тамыздан доллар 43,38 пайыз, еуро 29,31, юань 12,28, иена 7,59, фунт 7,44.
Девальвация
Латынның de- («төмендеу») және valere («тұру») сөздерінен: валюта бағамын нарық емес, билік шешімімен ресми түрде төмендету.
Төмендеуді білдіретін латын de- префиксінен және valere, «тұру, күші болу» етістігінен құралған. Қатаң мағынада девальвация — әкімшілік әрекет: билік жаңа, төменірек бағамды жариялайды, ал нарықтық әлсіреу құнсыздану деп аталады. Қазақстан үшін бұл айырма мазмұнды. Жиырмасыншы ғасырдың соңы мен 2014 жылға дейінгі құлдыраулар Ұлттық банктің жаңа дәліз туралы шешімдері болды, ал 2015 жылғы тамыздан кейін сөз дәл қолданылмай кетті: бағамды содан бері нарық қалыптастырады.
Дефектал және акметал
Екі мың тоғызыншы жылғы мақаланың терминдері: «дефектал» — ақаулы әлемдік валютадағы капитал, «акметал» — мінсіз валютадағы капитал, грек «акме», ең жоғары нүкте сөзінен.
Екі мың тоғызыншы жылғы мақаладағы авторлық сөздер, «капитал» үлгісімен жасалған. «Дефектал» — ақаулы әлемдік валютамен жұмыс істейтін ақаулы капитал; «акметал» — осы ақауы жоқ валютадағы капитал, антик авторлары дамудың шыңын белгілеген грек ἀκμή, «жүз, өрлеудің ең биік нүктесі» сөзінен. Екеуінің арасында «транзитал» тұр — ішінара түзетілген валютадағы аралық саты, латынның transitus, «өту» сөзінен. Тиісті құрылымдар дефектализм, транзитализм және акметализм деп аталған.
Инфляцияны таргеттеу
Орталық банк инфляция мақсаты үшін жауап беретін, ал бағамды нарық айқындайтын ақша саясатының режимі.
Ағылшынның target, «мақсат, нысана» сөзінен. Орталық банк инфляция жөніндегі мақсатты ашық жариялап, базалық мөлшерлемені басқара отырып, сол үшін жауап беретін режим, ал айырбас бағамы босатылып, нарықта қалыптасады. Қазақстан оған 2015 жылғы 20 тамызда, валюта дәлізінен бас тарта отырып көшті. Көшудің логикасы: капитал ағыны ашық кезде бағамды да, бағаны да бір мезгілде ұстау мүмкін емес, сондықтан неге жауап беретінін таңдауға тура келеді.
Теңге
Түркілік «теңге» — монета, өлшем; орыстың «деньги» сөзі де осы түбірден. Атау даланың моңғолға дейінгі ақша дәстүріне сүйену үшін таңдалды.
Сөз түркілік «теңге» (әр тілде tanga, denge) атауынан шыққан, мағынасы «монета, өлшем, теңдік»; орыс тіліндегі «деньги» де XIV ғасырда түркі арқылы осы түбірден енген. Атау саналы түрде таңдалды: алғашқы банкноттармен жұмыс Қазақстан тарихының ерте кезеңінде ақша белгілерінің жүруі туралы мұрағат құжаттарын зерттеуден басталды, ал валютаның аты жаңа мемлекеттілікті даланың моңғолға дейінгі ақша дәстүрімен байланыстырды. Оқиғаға қатысқандар еске алғандай, қағаз ақшаның атауы ретінде бұл сөз Қытайдың моңғол кезеңінде және Алтын Ордада жүрген, сол орыстың «деньги» сөзінің арғы атасы болған. Теңгенің жүзден бір бөлігі тиын деп аталады — ежелгі айырбас өлшемі, «тиін терісі» сөзінен; 1993 жылғы алғашқы тиындар қағаздан шықты, өйткені монета сарайы мерзімге үлгермеді.
Халықаралық резервтер
Орталық банк сыртқы міндеттеме бойынша жауап беретін және бағамды тегістейтін шетел валютасының, алтынның және талап құқықтарының қоры.
Орталық банк билік ететін сыртқы активтер: шетел валютасы және ондағы бағалы қағаздар, монетарлық алтын, ХВҚ-дағы резервтік позиция және арнайы қарыз алу құқықтары. Мақсаты екеу — елдің сыртқы міндеттемелері бойынша төлеу және бағам ауытқуын тегістеу. Жалпы резерв пен таза алтынвалюта активтері бөлек есептеледі, сондықтан әртүрлі хабарламадағы сандар алшақтайды. Портфельдегі алтын үлесі — тәуекелді басқарудың бөлек мәселесі: металл пайыз әкелмейді және өз бағасымен қозғалады, бірақ бөгде юрисдикцияға тәуелсіз.
Цифрлық теңге
Қолма-қол және қолма-қол емес ақшамен қатар ұлттық валютаның үшінші нысаны: оны орталық банк шығарады, төлемді бағдарламалауға болады.
Орталық банктің цифрлық валютасы — қолма-қол ақшамен және банк шотындағы қаражатпен қатар ұлттық ақшаның үшінші нысаны. Қолма-қол емес төлемнен айырмасы: мұнда міндеттеме тікелей орталық банктің алдында, ал жазба оның алаңында жүргізіледі. Басты практикалық қасиеті — бағдарламалану: ақшаға жұмсау шарты тіркеледі, сонда қаражат смарт-келісімшарт шарты орындалғанда ғана ашылады. Қазақстанда цифрлық теңге 2025 жылы ұлттық валютаның нысаны деп танылды және ең алдымен бюджет шығысында қолданылады.
Пайдаланылған дереккөздер тізімі
Сенімділік сыныбы: A — құжат немесе ресми деректер, B — тексерілетін сілтемесі бар басылым немесе зерттеу, C — анықтамалық және көпшілікке арналған материал.
| № | Дереккөз | Сыныбы | Не алынды |
|---|---|---|---|
| 1 | ҚР Ұлттық банкі, «Ұлттық валюта тарихы» | A | Жарлық 1993 жылғы 12 қарашада, енгізу күні, алғашқы топтаманың суретшілері |
| 2 | «Қазинформ»: теңгеге 26 жыл, ұлттық валюта қалай өзгерді | B | Халыққа үндеу 12 қарашада, «Портреттік» топтама, 1993 және 1994 жылдардағы бағам |
| 3 | Zakon.kz: теңге қалай жасалды және өзгерді | C | Доллар 1993 жылғы қарашада 4,7 теңге |
| 4 | Lada.kz: теңгенің туған күні | C | Бір теңгеге 500 рубль, шектен асқан сомаға арнайы шот |
| 5 | Tengrinews: әмиянда 32 жыл | C | 1992 жылғы ақпандағы құпия жарлық, айырбас шегі, алғашқы эскиздер |
| 6 | Е-history.kz: ұлттық валютаны енгізу | C | Алғашқы топтама Англияда басылды, тиындар Германиядан, фабрика 1995 жылы |
| 7 | Қазақстанның монеталары мен банкноттары туралы анықтамалық материал | C | Айырбастың басталу және аяқталу уақыты, 100 мың рубль шегі |
| 8 | «Қазақстан теңгесі», энциклопедиялық анықтама | C | Алғашқы топтаманың номиналдары мен портреттері, девальвация хронологиясы |
| 9 | Forbes.kz: KASE саудасында доллар бағамы 448 теңгеден төмен түсті | B | Бағам 2026 жылдың күзінде |
| 10 | Ұлттық банк төрағасының орынбасары Әлия Молдабекованың Reuters агенттігіне берген сұхбаты, 2026 жылғы қараша | B | Алтын үлесі 77–78 пайыз және 75-тен төмен мақсат, резерв 66,41 млрд, JP Morgan индексі, бейрезиденттер 9 пайыз |
| 11 | ХВҚ, COFER: әлемдік резервтің валюталық құрамы, 2026 жылдың екінші тоқсаны | A | Долларда 56,70 пайыз, еуроде 20,60, резерв 13,22 трлн доллар |
| 12 | Дүниежүзілік алтын кеңесі, Central Bank Gold Reserves Survey 2026 | B | Жетпіс алты орталық банкке сауалнама: доллар мен алтын бойынша күтілім |
| 13 | SWIFT, Global Currency Tracker, 2026 жылғы шығарылымдар | A | Доллардың төлемдегі үлесі, еуроаймақсыз үлесі, юань үлесі |
| 14 | Дедолларизация бойынша 2026 жылғы жинақ | C | Сауданы қаржыландырудағы үлестер; SWIFT деректерінің қайталануы |
| 15 | COFER деректерінің талдауы: нені дедолларизация деп санау керек | C | Бағам бойынша қайта бағалау әсері |
| 16 | Назарбаев Н. Ә. «Дағдарыс әлемдік терең ақаудан туды» («Дағдарыстың кілттері»), «Российская газета», 2009 жылғы 2 ақпан | A | Жеті сұрақ, «заңға дейінгі» валюта, «дефектал», «транзитал», «акметал», ЕҰЕБ және «алтын» |
| 17 | Чжоу Сяочуань. «Reform the International Monetary System», Қытай Халық банкі, 2009 жылғы 23 наурыз | A | Ұлтүстілік резервтік валюта және арнайы қарыз алу құқықтарының рөлі |
| 18 | ХВҚ-ның арнайы қарыз алу құқықтары және себетті қайта қарау туралы хабары | A | Екі мың тоғызыншы және 2021 жылғы орналастырулар, 2022 жылғы тамыздан бастап себет үлестері |
| 19 | Биткоиннің алғашқы блогы туралы анықтама (2009 жылғы 3 қаңтар) | C | Желінің іске қосылған күні, мақаламен уақытын салыстыру үшін |
| 20 | «Интерфакс», ҚР Үкіметі баспасөз қызметінің хабарламасы бойынша, 2026 жылғы шілде | B | 340 млрд шығарылды, 20 жоба аяқталды, шығыстың сегіз ерекшелігі бойынша міндеттілік |
| 21 | Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменовтің Central Asia Fintech Summit-тегі сөзі, 2026 жылғы қыркүйек | B | Қамтуды 2 трлн теңгеге жеткізу ниеті; эмитент үшін операциялардың көрінуі туралы сөз |
| 22 | Forbes және Ledger Insights mBridge алаңы туралы, 2026 жыл | B | Операциялар көлемі, цифрлық юань үлесі, Халықаралық есеп айырысу банкінің шығуы |
| 23 | Banker.kz: цифрлық теңге жобасының барысын талдау | C | Қосалқы мердігерлерде қаражаттың қадағалануы — тар жер |
| 24 | Informburo.kz және LS: теңге девальвацияларының хронологиясы | C | Бір мың тоғыз жүз тоқсан тоғызыншы, 2009, 2014 жылдар және 2015 жылғы тамызда еркін бағамға көшу |
| 25 | Григорий Марченко: «Швейцарияда тұрмаймын, еш жерде жұмыс істемеймін, Алматыда зейнетақымен өмір сүремін». Бейбіт Сахановтың сұхбаты, BaigeNews.kz, 2020 жылғы 29 қыркүйек | B | 1993 жылы теңгені енгізуге дайындық, Ресейден келген хаттар, «Алмалыдағы» топ, қағаз тиындар, 1994 жылғы өзара есеп, девальвация саны, 2013 жылғы заң жобасы және қытай сюжеті |
| 26 | «Электрондық теңге 90-жылдардың басында дүниеге келе жаздады» — Нұрлан Исин. Бейбіт Сахановтың сұхбаты, BaigeNews.kz, 2020 жылғы 5 тамыз | B | Шоттарды бір операциялық күнде есептеу, өз банкаралық есеп айырысу жүйесі, 1990 жылдардың басындағы электрондық қолма-қол ақша тұжырымдамасы, «теңге» сөзінің этимологиясы |
| 27 | ҚР Ұлттық банкі, «Төлем карточкалары және электрондық банк қызметтері», 2026 жылғы 29 қыркүйектегі шығарылым | A | Айналымда 84,3 млн карта, 18 банк пен «Қазпошта», Visa, Mastercard және жергілікті Kaspi.kz жүйелері |
| 28 | Регистр ТВ Казахстан: жергілікті карта жүйелерінің үлесін талдау, 2026 жылғы қыркүйек | C | 20,5 млн Visa картасына қарсы 17,3 млн жергілікті карта, айналымдар, жергілікті жүйелердің үлесі 42,7 пайыз |
| 29 | Ұлттық банктің банкаралық мобильді төлем жүйесі туралы түсіндірмесі, 2026 жылғы 23 шілде | A | Бірыңғай QR 19 шілдеде іске қосылды, операторы — Ұлттық төлем корпорациясы, банкаралық комиссиялардың екі есе азаюы |
| 30 | Profit.kz, Ұлттық банктің 2026 жылдың бірінші жартыжылдығындағы төлем қызметтері нарығы шолуы бойынша | B | Карта жүйесінде 350 млн операция 3,3 трлн теңгеге; бірыңғай QR жұмысының алғашқы айында 8 млн операция 210 млрд теңгеге |
Бұл сыныпта дереккөз жоқ.
