Тілдік химералар. Қазақстан мысалы

1-тарау

Химера деген не

«Илиаданың» алтыншы жырында алды арыстан, ортасы ешкі, арты жылан болып келетін құбыжық суреттеледі. Гректер оны χίμαιρα — «жас ешкі» деп атаған. Миф сөзге антикалық дәуірден асып жеткен мағына берді: табиғатта бірге тіршілік етпейтін бөліктерден құралған жаратылыс.

1907 жылы неміс ботанигі Ганс Винклер бұл сөзді биологияға алып келді. Ол телу арқылы алынған өсімдікті химера деп атады: оның ұлпалары екі түрлі ағзаға тиесілі және бір-бірімен араласпайды. Өсімдік тіршілік етеді, өседі, тіпті гүлдейді, бірақ әр жасушасы өз ата-тегінің жасушасы күйінде қалады. Биологиялық химераның дәл мағынасы осы, ол тілге де таңғаларлықтай келеді.

Халық кеңесі туралы конституциялық заңның орыс тіліндегі мәтініндегі «Төралқа» сөзін алайық. Ол сөйлемнің ішінде тұр, бірақ қазақ сөзі күйінде қалған: «заседания Төралқа созываются», «решение Төралқа оформляется протоколом» [4], Ф-12. Орыс сөйлемі мұнда ілік септігін талап етеді, ал сөз оны қабылдамайды. Жасуша ағзаға бітпеген.

Осы материалға негіз болған баяндама химера деп үш шартқа бірдей сай келетін құрылымды атайды:

1. онда екі тіл жүйесінің элементтері — графикалық, грамматикалық немесе сөзжасамдық элементтер — қосылған;
2. қабылдаушы тіл бөгде элементті өз заңдылығымен игере алмайды, өйткені игеруге тыйым салынған немесе нұсқамада көзделмеген;
3. соның салдарынан қабылдаушы жүйенің жұмысы бұзылады: сөз септелмейді, сөйлем байланысын жоғалтады, жазба іздеуде табылмайды, термин тіл иесіне түсініксіз болады.

Үшіншісіз алғашқы екі шарт кәдімгі дәйексөз береді: тырнақшадағы «Қазақ тілі» қоғамының атауы ешкімге кедергі келтірмейді. Екіншісіз үшінші шарт кәдімгі қате береді, оны түзетуші түзейді. Химера үшеуі тоғысқан жерде ғана пайда болады.

Игеру ме, қатып қалу ма

Тегі норвегиялық американ лингвисі Эйнар Хауген 1950 жылы кірме сөзде екі қозғалыс бар деп ұсынды: бөгде үлгіні әкелу және оның орнына өз құралдарын қою. «Аул» сөзі осы алмастыруды таза күйінде көрсетеді. Қазақтың ауыл сөзі орыс тіліне енді, орыс құлағына жат дауыстылар тіркесі қысқарды, сөз барлық орыс септіктерін алды: аула, аулу, в ауле. Қымыз, бәйге, сексеуіл де солай игерілген. Кірме сөзді сау ететін де осы алмастыру: тіл бөгде затты жай алып қоймайды, оны қорытады.

Өзіңізді тексеріңіз. Алдыңызда бес мысал тұр: әбден игерілгеннен сәтсізге дейін. Химера қайсысы?

Соңғы екі карточка тақырыптың неге екі жақты екенін көрсетеді. Орыс мәтінінде нұсқама қазақ тұлғасын игеруге бөгет болады. Қазақ мәтінінде нұсқама тіл иелері сұрамаған, орны бұрыннан бос емес сөзді енгізеді. Тетігі ортақ: норма тірі қолданыстан емес, өкімнен туады, екі жағдайда да оқырман ұтылады.

2-тарау

Әріп — белгі

Орыс оқырманы орыс мәтініндегі «теңге» сөзін [тенге] деп оқиды. Ң әрпі арналған [ŋ] дыбысы оның тілінде жоқ, әріп оны бұл дыбысқа үйретпейді. Қазақ оқырманы сөзді ң әрпінсіз де дұрыс оқиды, өйткені оны біледі. Сонда әріп не үшін керек?

Жауапты графема ұғымы береді. Сөз гректің γράφω — «жазамын» сөзінен «фонема» үлгісімен жасалған; дыбыс пен оның жазудағы таңбасын әр деңгейдің бірлігі ретінде алғаш ажыратқан — Иван Бодуэн де Куртенэ. Графема — мағына ажырататын жазудың ең кіші бірлігі. 1940 жылы бекітілген қазақ кирилл әліпбиінде 42 әріп бар: орыстың 33 әрпі және 9 төл әріп. Тоғызының әрқайсысы орыс тілінде жоқ немесе орыс тілінде мағына ажыратпайтын дыбысты белгілейді.

Бөгде тілдегі есімдерді өз әліпбиінің құралдарымен беруді практикалық транскрипция дейді. Бұл саладағы негізгі анықтамалық — Р.С. Гиляревский мен Б.А. Старостиннің «Иностранные имена и названия в русском тексте» кітабы. Қағидасы қарапайым: байланысты орыс мәтінінде есімдер орыс әріптерімен беріледі; латын жазуы тек тауар белгілеріне сақталады, ал бір атауда екі әліпби кездессе, оны тырнақшаға алу ұсынылады. Осыдан «тенге», «Конаев», «Жетысу» шығады.

Бұл тәжірибеге айтылатын салмақты қарсы уәж бар, оны да тыңдау керек. Кеңестік кезеңде қазақ есімдері орыс тіліне ұқыпсыз берілді. 2023 жылы З.К. Темірғазина, О.А. Андрющенко және М. Валова 1988 жылғы қазақ есімдері сөздігін тексеріп, есімдердің тек 18,12%-ы бір мағыналы, бірінің орнына бірі болып берілгенін анықтады [41], Ф-45. Орыс мәтініне қазақ әріптерін енгізуді жақтаушылардың уәжі осыдан туады: орысша беру ұзақ уақыт бейтарап болмаған. Бірақ одан транскрипциядан бас тарту емес, дәл әрі бірыңғай транскрипция қажеттігі туындайды.

Бір сөздің шежіресі

2026 жылғы ең көзге түскен графемалық шешім — ұлттық валютаның жазылуы. Таспаны айналдырыңыз: референдумнан кешегі тақырыптарға дейін.

Шежіреден үш қорытынды шығады. Біріншіден, міндеттілік кімге арналғанына қарай өзгереді: мемлекеттік органдарға — Әділет министрлігінің түсіндірмесі бойынша, банктерге — реттеушінің талабымен, оқулықтарға — жаңарту кезегімен, БАҚ-қа — белгісіз. Екіншіден, грамматика мұнда зардап шеккен жоқ: орыс тілінде «тенге» бұрын да «евро» мен «кенгуру» сияқты септелмейтін. Теңгеден сөйлем бұзылмайды; теру, іздеу және бірізділік зардап шегеді. Үшіншіден, тәжірибе нұсқамадан ең жоғары деңгейде ажырайды: Комитет түсіндірмесінен төрт айдай кейін жарияланған Мемлекет басшысы сөзінің орыс тіліндегі мәтіні орыс емлесімен жазылған.

Валютаның 398 цифрлық коды мен KZT әріптік коды өзгерген жоқ. Шешім тек кирилл атауын қамтыды.

Шежіредегі екі жолды қайта оқып шыққан жөн. 1997 жылғы Ұлттық валюта күні туралы жарлық отыз жылға жуық орыс тілінде «тенге» сөзімен аталып келді, 2026 жылғы 1 шілдеде оның тақырыбы қайта жазылды — жарлық мәтіні емес, ондағы ақшаның атауы ғана [75], Ф-74. Мемлекет дәйекті: жаңа ережені ескі актілерге де қолданады. Ал төрт айдан кейін мемлекеттік шығыс туралы айтылатын Мемлекет басшысы сөзінің ресми орыс тіліндегі мәтіні «6,5 трлн тенге» деп жазады [6], Ф-24. Екі жолдың бірде-бірі қате емес. Біріншісі нұсқаманың қалай жұмыс істейтінін, екіншісі нұсқама жетпеген жерде орыс тілінің қалай жұмыс істейтінін көрсетеді. Химера осы екеуінің арасында өмір сүреді.

Бақылау тобы

Әріпті қажеттілік талап ете ме, жоқ па, соны түсіну үшін бақылау тобы керек. Ол бар. Моңғол әліпбиінде қазақтағыдай ү және ө әріптері бар, бірақ Моңғолия президентінің есімін орыс мәтіндері моңғол таңбаларынсыз «Ухнаагийн Хурэлсух» деп жазады. Транскрипция мүмкін; орыс мәтініндегі қазақ әріптері — қажеттілік емес, таңдау.

Бұл таңдау барлық атауға бірдей жасалмайды да. Бір құжаттың өзінде бір есімдер аударылады, екіншілері аударылмайды:

Графемалық химераның екі бағасы бар. Біріншісі техникалық: Windows жүйесінің стандартты қазақ пернетақтасында тоғыз төл әріп сандар қатарында тұр. Орыс мәтінін теретін оператор не бір сөз үшін пернетақтаны екі рет ауыстырады, не оған ұқсас латын таңбасын қоя салады. Бұның деректер базасына қалай әсер ететінін 9-тарау көрсетеді. Екіншісі нормативтік: бір атаулар аударылып, екіншілері аударылмаса, редактор да, аудармашы да, машина да ереже шығара алмайды, әр жағдайды жаттап алуға мәжбүр.

3-тарау

Септелмейтін сөйлем

Халық кеңесі туралы конституциялық заңның орыс тіліндегі мәтінінде 18 рет кездесетін тіркес бар: 11 рет толық «Қазақстан Халық Кеңесінің Төралқасы» түрінде, 7 рет қысқаша «Төралқа» болып [4], Ф-11. Ол көбіне өзі білдіре алмайтын септікте тұрады.

Есепті қайталауға болады: заң мәтіні ресми ресурстан мазмұнсыз алынады, әр сөз жеке сөзформа ретінде ізделеді әдістеме — баяндаманың Г қосымшасы. Баяндаманың алғашқы редакциясында 19 деп тұрған: есепке қате мазмұн да кіріп кеткен.

Мұнда не болып жатқанын түсіну үшін түркологиядан тыс сирек естілетін сөз керек. Араб грамматистері иḍāфа — «қосу» деп екінші зат есім біріншісін анықтайтын тіркесті атаған: «мұғалімнің үйі». Парсы грамматикасы осы құбылысты эзафе деп атады. Түркологтар терминді тәуелдік көрсеткіші бар түркі тіркестеріне көшірді. Қазақ грамматикасында бұл — сөз байланысының бес түрінің бірі, матасу.

Тілдер арасындағы басты айырма — құрылымда. Орыс тілі флективті: сөз байланысы жалғауға сүйенеді. Жалғау қабылдамайтын сөз байланыстан шығып қалады. Өзіңіз байқап көріңіз.

Бұзылудың үш түрі

Қатып қалған қосымша. 2022 жылғы 3 мамырдағы №887 Жарлықпен орыс тіліндегі мәтінде «область Абай», «область Жетісу», «область Ұлытау» құрылды [9], Ф-33. Мұнда дәлдік керек. Орыс тілі «тектік сөз пен атау» құрылымына өзі жол береді: «провинция Хэбэй», «штат Айова». «Область Абай» тұлғасының өз негізі де бар: облыста Абай ауданы бар, «Абайская» сын есімі онымен шатасар еді. Құрылымды химера ететін басқа жайттар: орыс әліпбиінде жоқ қазақ әрпі және орыс нормасы талап ететін жерде септеуден бас тарту: «в Конаеве» орнына «в городе Қонаев».

Бөгде көпше түр. «Керей, Жәнібек хандар көшесі» — Қазақ хандығының негізін қалаған Керей мен Жәнібек хандардың көшесі. «Хандар» сөзі — қазақтың көптік жалғауы жалғанған «хан». Орыс мәтіндерінде «улица» тектік сөзі алға шығарылған, «хандар» өзгеріссіз қалған. 2026 жылғы баспасөзде үш жазылу жүр: «Керей, Жанибек хандар», «Керей Жанибек хандар», «Керей и Жанибек хандар» [33], [34], Ф-37. Орыс оқырманына «Хандар» тегінен айырылмайды. Ономастикалық комиссия шешіміндегі ресми орысша тұлғасы қандай екенін білмейміз М-08.

Заңдағы екі жалғаулы изафет. «Қазақстан Халық Кеңесінің Төралқасы» тіркесінде екі қазақ жалғауы бар: ‑нің — ілік септігі, ‑сы — тәуелдік. Құрастырушылар қолайсыздықты өздері сезген: «Төралқа» қысқартуы ‑сы жалғауын тастайды, яғни қазақ сөзін орыс сөйлеміне бейімдей бастайды, бірақ жарты жолда тоқтайды да, оған орыс жалғауын бермейді. Ресми мәтіндерде орысша баламалары бар: Конституцияның 70-бабы «Народный Совет Казахстана» деп береді, заңның 6-бабы — «(Президиум)» [1], [4]. Аударма бар, бірақ ол атау ретінде емес, түсініктеме ретінде қолданылады.

Көршілер қалай жасайды

Органның ұлттық атауын орыс сөйлемін бұзбай-ақ сақтауға болады. Мұны көршілердің тәжірибесі де, Қазақстанның бұрынғы тәжірибесі де көрсетеді.

Отыз жыл бойы Қазақстан заңдарының орыс тіліндегі мәтіні органдардың ұлттық атауларын — аким, маслихат, Мажилис — орыс әріптерімен беріп, септеп келді. Жаңа Конституциядағы Құрылтай осы дәстүрді жалғастырады. Халық Кеңесі оны үзеді.

Мұның маңызы көрінгеннен үлкен. Конституцияның 9-бабы бойынша заңның орыс тіліндегі мәтіні Қазақстанда ресми қолданылады Ф-04. Оны соттар, адвокаттар, аудармашылар, машиналық аударма жүйелері пайдаланады. Бастауышты толықтауыштан тұлғасынан айыруға болмайтын сөйлем әр оқырманнан синтаксисті түсіну үшін ойша қазақшаға аударуды талап етеді. Бұл қатар жүретін ресми мәтіннің мақсатына — тек соны оқитын адамға түсінікті болуға — тікелей қайшы.

4-тарау

Бір норма, төрт тіл

Химераны заң талабы тудырса, ол мемлекет мәтін жариялайтын барлық тілде шығуға тиіс. Тек орыс мәтініне қатысты таңдау тудырса, басқа тілдерде ол болмайды. Мұны тексеруге болады.

Салыстыру үшін құрылымы әртүрлі үш тіл алынды. Ағылшын тілі аналитикалық: сөз байланысы сөз тәртібі мен предлогқа сүйенеді. Испан тілі орташа флективті, сан бойынша түрленеді және жазуда екпін ережесі қатаң. Түрік тілі жалғамалы және қазақ тіліне туыс, изафеті де сондай.

Кестеден төрт қорытынды шығады. Қазақ әріптері бірде-бір шетел мәтініне өтпейді. Ағылшын тілінде де химера бар: сақталған khandar, бір заңның аудармасындағы Toralqasy сөзінің бес түрлі жазылуы, латын сөзінің ішіндегі кирилл і Ф-13, Ф-38, Ф-40. Бірақ химераның зияны тілдің флективтігіне сай: «a decision of Toralqa» грамматикалық тұрғыдан мінсіз, ал «решение Төралқа» ақау болып оқылады. Ең туыс тіл бәрінен толық аударады: түрік тілінің құрылымы қазақ тілімен бірдей, бірақ ол өз тұлғасын жасайды — Halk Konseyi’nin, Kurultay’ın.

Үш тіл игерудің үш мінезін көрсетеді. Ағылшын тілі атауды сол күйінде алады, бірақ қазақ әріптерінен бас тартады: Kurultai, the tenge, the city of Konaev. Испан тілі атауды өз ережесіне түгел бағындырады: өз емлесімен екпін қояды — Kurultái — және ақшаға испанша көптік жалғау береді — millones de tenges [49]–[51], Ф-62. Қазақ тілінің ең жақын туысы түрік тілі атауды тұтас аударады — Kazakistan Halk Konseyi — ал ілік септігін апостроф арқылы өз жалғауымен жалғайды [52], [53], Ф-63. Үшеуінің бірде-бірі бөгде графика үшін өз грамматикасын бұзбайды, оны ешқайсысынан талап та етпейді.

Кімге бағытталған

Бір орган бір күні бір нысанды екі түрлі атайды. 2026 жылғы 1 шілдеде Ұлттық банк ағылшынша «Tenge Now Has a Constitutional Status as the National Currency of Kazakhstan» деп хабарлады [80], Ф-78. Орыс тілінде сол банк актілері мен баспасөз хабарларын «теңге» жазуына көшіреді. Мемлекеттік кірістер комитеті ағылшынша «the city of Konaev», орысша «город Қонаев» деп жазады [31], Ф-35.

Қазақ тұлғасын ағылшын тіліне де көшіруге құрал бар. 2021 жылдың көктемінде талқылауға шығарылған латын әліпбиінің жобасында ң әрпі Ñ, қ әрпі Q болып беріледі [81], Ф-79. Әліпби бекітілмеген, оны қолдануға әлі ерте деп қарсы айтуға болады; Тіл саясаты комитеті де солай дейді [47], Ф-60. Бірақ жаңа таңбаларсыз да ағылшын мәтіні кәдімгі латын әрпімен Qonaev немесе Qazaqstan деп жаза алар еді — жазбайды. Ал қазақ кириллицасы, керісінше, бекітілген, оның әріптерін орыс мәтініне көшіреді.

Ағылшын тілінде мемлекет бір рет өзгеріс ұсынған. 2016 жылғы қарашада Сенат төрағасы Қасым-Жомарт Тоқаев ағылшынша нұсқада QAZAQSTAN жазуы мемлекеттің мәнін KAZAKHSTAN жазуынан дәлірек береді деп жазды. Мәжіліс депутаты Ольга Шишигина ағылшынша жазу — елдің қалыптасқан бренді деп қарсылық білдірді [82], Ф-80. Ресми ағылшын мәтіні бүгін де Kazakhstan деп жазады, ал Qazaqstan өздігінен таралып жатыр — бренд атауларында, жастардың әлеуметтік желілерінде. Мемлекет ұсынды, тіл таңдайды. Ағылшын тілінде бұл тетік нұсқамасыз жұмыс істейді.

Неге дәл орыс тілі

Бұл таңдамалылықтың ресми түсіндірмесі жоқ, оған ниет телу адалдыққа жатпайды. Екі түсіндірме болуы мүмкін, екеуін де атап, біреуін таңдамайық.

Құқықтық түсіндірме. Конституцияның 9-бабы бойынша орыс тіліндегі мәтін ресми, ал заңдардың ағылшынша аудармалары ресми емес ретінде жарияланады. Мемлекет нышанын заңды күші бар мәтінде бекіту табиғи. Бірақ бұл уәж екі жаққа да жұмыс істейді: орыс мәтіні ресми болғандықтан, оның өз нормасы — «Тілдер туралы» заңның 21-бабы емле нормаларын сақтауды талап етеді [7], Ф-31 — қорғауға лайық.

Әлеуметтік лингвистикалық түсіндірме. Фишман бойынша корпус туралы шешім мәртебе үшін қабылданады, ал мәртебені шекара өтетін жерде белгілейді. Ағылшын мәтіні сыртқа бағытталған, мемлекетке түсінікті болу маңыздырақ. Орыс мәтіні өз азаматтарына бағытталған, онда шекара әріппен белгіленеді.

Қай түсіндірме дұрыс болса да, дерек біреу: заң талабы деп аталатын норма екі тілдің біреуіне ғана қолданылады, әрі дәл соның грамматикасы одан қаттырақ зардап шегеді.

5-тарау

Екі жақты экзонимдер

1944 жылы Көкшетауда «Көкшетау правдасы» облыстық қазақ газеті шыға бастады. Сол облыстың орыс газеті 1956–1963 жылдары «Кокчетавская правда» деп аталып, кейін «Степной маяк» болды [78], [79], Ф-77. Бір қала, оның атауының екі тұлғасы, әрқайсысы өз тілінің заңымен.

Нысанның өзіне жат тілдегі атауын экзоним, тұрғындарының тіліндегі атауын эндоним дейді (гректің ἔνδον — «ішкі» және ὄνυμα — «есім» сөздерінен). Қазақ тілі өз экзонимдерін еркін қолданады: Мәскеу, Орынбор, Омбы, Сарытау, Түмен, Қорған, ал Ресейді Ресей дейді. Қазақ мәтінінен «Москва» немесе «Оренбург» деп жазуды ешкім талап етпейді, бұл дұрыс. Орыс тілі де керісінше солай жасады: Алма-Ата, Кокчетав, Актюбинск — бөгде есімді өз заңымен игеру.

Бұл тарихтағы ең қызығы — атау тұлғасы ешбір жарлықсыз да өзгеріп отырған. Ақмола облысы өлкетанушылар қауымдастығының төрағасы Гүлбаршын Салық облыстық мұрағат қорларын зерттеді. «Құжат жасалған жер» деректемесінде 1935 жылғы желтоқсанға дейін «город Кокчетав», 1935 жылғы желтоқсаннан 1944 жылғы шілдеге дейін «город Кокшетау», сосын қайтадан Кокчетав деп жазылған. Атауды өзгерту туралы құжат таппады [78], Ф-76. Ол жылдары «Кокшетау» тұлғасын милиция циркулярлары, аудандық атқару комитетінің бланкілері және КСРО Мемлекеттік жоспарлау комитеті Орталық статистика басқармасының есебі жазған.

Шежіре басты нәрсені көрсетеді. 1-үлгі — орыс экзонимі: Алма-Ата, Кокчетав, Актюбинск, толық септеледі, сын есім жасалады. 2-үлгі де 3-үлгі сияқты мемлекеттік шешім болды: орысша тұлға жоғарыдан өзгертілді. Бірақ орыс тілінің құралдарымен өзгертілді — 1997 жылғы жарлық «О переименовании… и изменении их транскрипции» деп аталады [74], Ф-72 — және орыс тілі бұл тұлғаларды қабылдады: Алматы, Кокшетау, Актобе бүгін Қазақстанның орыс мәтіндеріндегі кәдімгі сөздер, септеледі, сын есім береді. 3-үлгі енді принципті өзгертеді: орыс мәтініне транскрипция берілмейді, оған бөгде графика көшіріледі.

Басқа жолды ұсынған дауыстар да бар. Қазақстан Журналистер одағының төрағасы Сейітқазы Матаев қалаға Алма-Ата атауын тек орыс редакциясында қайтаруды, қазақша Алматы күйінде қалдыруды ұсынған [71], Ф-75. Сол кезде Forbes.kz Ұлттық мұрағатқа сұрау салып, Алма-Атаны қайта атау мәселесін Жоғарғы Кеңес бөлек талқыламағанын анықтады: жаңа атау тікелей 1993 жылғы Конституция мәтініне енген [71], Ф-70. Алма-Ата атауын қайтаруды ақын Олжас Сүлейменов те бірнеше рет жақтады. 2021 жылы «Вечерний Алматы» газетіне берген сұхбатында ол бұл есімнің қалаға дыбысталуы жағынан да, мағынасы жағынан да лайықты екенін айтты. Ол ХХ ғасырда Орталық Азияда ашық, әуезді есімді үш-ақ астана болғанын еске салды: Самарқан, Ашхабад және Алма-Ата [84], Ф-81. Бұл ұстанымның қарсыластары да бар: публицист Дос Көшім үндеуден саяси мағына көрді [85]. Алматы үшін қай тұлға жақсы екенін қоғам шешеді; мысал тек екі атау үлгісінің ертеден талқыланып келе жатқанын көрсетеді.

Бұл тарихтың құқықтық жағы да бар. «Тілдер туралы» заңның 19-бабы «дәстүрлі, тарихи қалыптасқан» қазақ атауларын қорғайды [7], Ф-30. Бірақ Алма-Ата мен Кокчетав та сол нысандардың тарихи қалыптасқан атаулары, тек орысша берілуі. Дәстүрлі қазақ атауын оның дәстүрлі орысша берілуінен қалай ажыратуды заң айтпайды М-13.

6-тарау

Жойып болмайтын есім

2026 жылдың жазында бір тұрғын қызының тууын онлайн тіркемек болды: тегі ‑ева деп, әкесінің аты ‑қызы деп жазылуға тиіс еді. Жүйе бұл тіркесті қабылдамады. Әйел мұндай жазуға заң тыйым сала ма деп Әділет министрлігінен сұрады.

12 тамызда министрлік жауап берді: аралас жазуға заңда тыйым жоқ, тек қазақ тілінің грамматикасын ескерген жөн, ал ақпараттық жүйенің бас тартуы құқықтық тыйым емес, техникалық шектеу [14], Ф-42. Адамның есімі — жай ғана жоя салуға болмайтын жалғыз химера: ол адамның өзіне тиесілі. Сондықтан мәселе қай тұлғаның дұрыс екенінде емес, мемлекетте кез келген заңды тұлғаны бір мағыналы оқуға және сақтауға мүмкіндік беретін үлгінің жоқтығында.

«Антропонимика» сөзі гректің ἄνθρωπος — «адам» және ὄνυμα — «есім» сөздерінен құралған. ХХ ғасырға дейін қазақтар еуропалық мағынадағы тегін білмеген: адамды атымен, нақтылау үшін әкесі, атасы, руы бойынша атаған. 1930-жылдардағы төлқұжаттандыру тұрақты тегін талап етті, оны орыс үлгісімен жасады: Құнанбаев, Байтұрсынов, Сәтбаев. Президенттің 1996 жылғы 2 сәуірдегі №2923 Жарлығы ‑ов, ‑ев, ‑ович жалғауларынан бас тартып, қазақша тұлғаларды қолдануға рұқсат берді [13], Ф-41. Бірыңғай үлгі бұдан кейін де пайда болған жоқ: 2011 жылы сол кездегі Тілдер комитетінің төрағасы Шерубай Құрманбайұлы тек жазудың 17–18 нұсқасын санап шыққан [16], Ф-44.

Қыдырбектің ұлы, Алғатбектің ұлы

Енді нақты адамды алайық. Елорданың «Есіл» ауданының әкімі ресми ресурстарда төрт түрлі жазылған [11], [12], [38], Ф-39:

Қазақ оқырманы үшін тектегі және әкесінің атындағы ‑ұлы — шежіренің екі түрлі буыны, орыс оқырманы үшін — қайталау, деректер базасы үшін — төрт түрлі жол. Осы теңсіздіктен қисынсыз жағдайлар туады. Күйеуінің Мұратұлы деген тегін алған әйел құжат бойынша «Мұраттың ұлы» болып шығады; жалғауын ‑қызы деп өзгертсе — салт бойынша келіні болып келетін «қайынатасының қызы» болады. Қайшылықты шешер ‑келіні жұрнағын министрлік ‑тегі, ‑ұрпағы және басқалармен бірге рұқсат етпейді [15], Ф-43. Тізілімдерде мұндай жазба қанша екенін білмейміз М-10.

Мұнда әділ болу керек: антропонимдік химера орыс грамматикасына ең аз тиеді. Орыс тілінде бұрыннан септелмейтін тектер тобы бар — грузиннің ‑дзе, украинның ‑енко деп бітетін тектері, ‑улы деп бітетін тектер оған оңай кіреді. Жазбаның бір мағыналылығы, базадағы іздеу және қазақ жұрнақтарының мағынасы зардап шегеді. Шешім орыс мәтінінің ережесінде емес, есімдер туралы заңда және тізілімдердің құрылымында.

Үш бөгде үлгі таңдау неден болатынын көрсетеді. Исландия тектің орнына әкесінің атымен өмір сүреді — Jónsson, «Йоуннің ұлы», Jónsdóttir, «Йоуннің қызы», — үлгі дәйекті сақталғандықтан жұмыс істейді: тұрмысқа шыққанда есім өзгермейді. Түркия 1934 жылы заңмен бәріне тек алуды міндеттеді: бірізділік тез келді, бірақ таңдау адамның орнына жасалды. Моңғолия ру атауын құжаттың жеке жолында әкесінің атымен қатар сақтайды, оны текке жұрнақ ретінде жазбайды. Үшеуінде де үлгі барлығына біреу. Қазақстанда олар он жеті не он сегіз, әрқайсысы заңды.

Осыдан ешкімнің тегіне тиіспей не істеуге болатыны түсінікті. Министрліктің өзі мойындайды: электрондық жүйе заңды нұсқаны қабылдамаса, бұл техникалық шектеу, ата-ана жазбаны портал, ХҚКО немесе АХАЖ арқылы рәсімдей алады [14]. Демек, ереже рұқсат етілген үлгілердің толық тізбесі болуға, ал жүйелер олардың әрқайсысын қабылдауға тиіс. Адамды жазуы бойынша емес, ЖСН бойынша іздеу керек, ал тегі, аты және әкесінің аты бөлек жолдарда сақталуға тиіс. Сонда «Қыдырбектің ұлы» мен «Кыдырбек-улы» машина үшін екі түрлі адам болудан қалады, адам үшін бір әулеттің тарихы күйінде қалады.

7-тарау

Тербелген термин

Музей 1998 жылға дейін музей еді. 1998 жылы ол мұражай болды. 2014 жылы қайтадан музей болды [40], Ф-52. Шерубай Құрманбайұлы ескерткен: терминдерді бес-он жыл сайын ауыстыра берсе, мамандар да, аудармашылар да бірде-біреуін бекіте алмайды.

Тербеліс комиссияның өз шешімдерінде де аяғына жетпеді. 2024 жылғы 23 қазанда Республикалық терминология комиссиясы Атырау облысы әкімдігінің ұсынысымен мұнай-газ химиясы терминдерін бекітті, олардың арасында «газфазалық термиялық үдеріс» бар [42], Ф-53. «Процеске» ресми түрде қайтарылған «үдеріс» сөзі бекітілген терминдерде өмір сүріп жатыр.

Терминком — кеңесші орган, норма орындалатын құжатқа енгенде ғана міндетті болады. Қоғамдық тамақтану орындары туралы ҚР ЕЖ 3.02-121-2012 ережелер жинағында «себезгі бөлмелері» мен «бұрқақ су» тұр, ҚР ЕЖ 3.02-120-2012 жинағында — «субұрқақ», дегенмен комиссия «фонтан» сөзін бекіткен [20], Ф-54. Құрылыс жинағы он жылда бір, оқулық бес жылда бір жаңарады, ал сөз олар туралы не шешілгеніне қарамай өмір сүре береді.

Сегіз сөз

2026 жылғы 10 қарашада «Қазақ тілі» қоғамының X құрылтайында Президент кең қолданысқа енген 27 сөзді және қажеттілігі күмән тудыратын сегіз жасанды сөзді атады [6], Ф-26. Екі тізім де сөздің ресми мәтінінде сөзбе-сөз келтірілген. Карточкаларды аударыңыз: сегіз сөздің бәрі бірдей ақаулы емес.

Тұрақтаған жиырма жеті сөз

Бұл сөздерді салаларға бөлу баяндама үшін жасалды, жекелеген жағдайда дауласуға болады; этимологиясы академиялық сөздікпен салыстыруды қажет етеді М-12. Бірақ заңдылық бірден көрінеді: 27 сөздің ішінде үй тұрмысындағы бірде-бір зат жоқ, ал қабылданбаған сегіздің бәрі дәл осындай заттар.

Осыдан төрт заңдылық шығады. Дерексіз ұғым мен тұрмыс заты. Құқық пен дипломатия ұғымдарын тіл иесі алғаш ресми сөзден естиді, онда тұлғаны мемлекет береді; ал тұрмыс затын бала кезінен отбасында естіген атауымен біледі. Келу уақыты. Ғаламтор интернет елдің өміріне енді ғана кіріп жатқанда пайда болды; күйсандық пен жеделсаты ондаған жыл басқаша аталып келген заттарға келді. Дәлдік пен бейне. Президент «жасанды сана» тіркесін тұрақтаған деп атады, бірақ жасанды интеллект туралы заң «Жасанды интеллект туралы» деп аталады, өйткені сана адамның санасын білдіреді, ал заң жүйелерді реттейді [43], Ф-55; екі тұлға да өмір сүреді, әрқайсысы өз саласында Р-08. Шығу тегі маңызды емес. 27 сөздің кемінде сегізінде араб не парсы түбірі бар — ғарыш, жаһан, сынып, пайыз және басқалары. Сәттілікті түбірдің шыққан жері емес, игерілгені шешеді.

Дерекнамадан іс жүзіндегі тексеру үшін қарапайым қорытынды да шығады. Президенттің тізімі сөздерді бір белгі бойынша біріктіреді: тіл иесі оларды жасанды деп қабылдайды. Лингвистикалық ақаулары әртүрлі. Себезгі мен желкөз дұрыс жасалған, техникалық тілде синоним ретінде қала алады; жеделсаты мен үнқағаз бейнесі жағынан жалған, оларды нормадан тікелей шығарған жөн. Жаңа сөзге қойылатын пайдалы сұрақ «өзіміздікі ме, бөгде ме» емес, «түсінікті ме, дәл ме, орны бос па» деген сұрақ.

8-тарау

Өзімен өзі дауласқан статистика

Қоғамдық пікірталаста Терминком бекітетін халықаралық терминдердің үлесі 1991 жылдан кейін 3,3 есе — 41%-дан 12,3%-ға дейін — қысқарды деген сөз жиі айтылады. Тексеру бір кезеңге қатысты бір-бірімен үйлеспейтін екі санды табады.

«3,3 есе қысқарды» деген тұжырым тек Б дереккөзіне сүйенеді. Алшақтықтың ықтимал себебі — жіктеудің әртүрлілігі: «авиациялық авария» сияқты тіркесті аралас деп те, халықаралық тұлғасын сақтаған деп те санауға болады. Арифметикалық тексеру бұған тағы үш бақылау қосады.

Ал жалпы қорытынды сәйкес келеді: бірінші кезеңнің 2 748 термині мен екіншісінің 15 963 термині 18 711 береді — Б дереккөзі 2017 жылға бекітілген деп дәл осы санды атайды. Айта кетейік, 2 748 термин жиі жазылатындай 1971–1991 жылдары емес, 1971–1981 жылдары бекітілген, тағы 79-ы — 1990 жылы, ал 1991 жылы бірде-біреуі бекітілмеген [19], Ф-48 Р-02 жабық. termincom.kz порталының базасында 2026 жылғы қарашада 391 мыңға жуық термин бар.

Бұл тараудың адал қорытындысы қарапайым. Ресми дереккөздердегі есептеудің бір-бірімен үйлеспейтін үш әдістемесі «апатты ығыстыру» туралы айтуға да, оны жоққа шығаруға да құқық бермейді. Әдістеме жарияланбайынша үлес туралы сандарға — біріне де, екіншісіне де — сенуге болмайды. Баяндаманың ұсынымдарының бірі осыдан туады: бірыңғай әдістеме және 1971–2026 жылдардағы деректерді қайта есептеу.

9-тарау

Цифрлық бағасы

Мәтінді ең алдымен машина оқитын кезде химера талғам мәселесі болудан қалып, деректің жоғалуына айналады. Мұны өзіңіз тексеріңіз: төменде Астанадағы бір даңғыл атауының құжаттар мен хабарландыруларда кездесетін алты жазбасы берілген.

Латын i әрпі бар жазбаны үш стандартты тәсілдің бірде-бірі ешбір сұрау бойынша таппайды. Тіпті «диакритикасыз іздеу» де неге көмектеспейді? Жауап Юникодтың құрылымында.

Юникод — әлемдегі барлық жазудың әр таңбасына нөмір беретін халықаралық стандарт. Атауын 1988 жылы Xerox инженері Джо Беккер ұсынған: «уни» — unique, universal, uniform сөздерінен. Стандарт құрама әріптерді — негізгі әріп пен үстіңгі белгіні — және дербес әріптерді ажыратады. Құрама әріптерге NFD канондық жіктелуі анықталған, «диакритикасыз іздеуді» уәде ететін іздеу жүйелерінің көбі әріпті жіктеп, белгіні алып тастайды. Кез келген әріпті тексеріңіз: тексеру тікелей браузеріңізде жүреді.

Стандарт үшін Қ — «құйрықты К» емес, К-ға ешқандай қатысы жоқ дербес әріп. Қазақтың ә, ң, і әріптері мен орыстың а, н, и әріптері — әртүрлі әріптер, мұнда біріктіретін ештеңе жоқ. Сондықтан қарапайым іздеу үшін «теңге» мен «тенге» — екі түрлі сөз.

Әртүрлі әліпбидің көзбен ажыратылмайтын таңбаларын омоглиф дейді — гректің ὁμός, «бірдей», және γλυφή, «ою» сөздерінен. Юникод консорциумы олардың тізімін қауіпсіздік стандартында жүргізеді, өйткені оларды алаяқтар пайдаланады. Алмастыру екі жаққа да жүреді. egov.kz порталының ағылшынша бетінде мекенжай «Tauelsіzdіk Ave.» деп жазылған: латын сөзінің ішінде екі кирилл і тұр [38], Ф-40. Мемлекеттік тізілімдерде мұндай жазбаның үлесін ешкім өлшемеген М-07.

Омоглифтің қайдан шығатынын түсіну қиын емес. Стандартты қазақ пернетақтасында тоғыз төл әріп сандар қатарында тұр. Күні бойы орыс мәтінін теретін оператор і әрпі бар бір сөзді жазу үшін пернетақтаны екі рет ауыстыруы керек — немесе экранда дәл сондай көрінетін латын i әрпін басады. Осылай адам оңай оқитын, бірақ машина ешқашан таппайтын жазба пайда болады. Қате ұқыпсыздықтан емес, құралдың құрылымынан туады: орыс мәтінінде қазақ әріптерін талап ететін ереже мұндай алмастыру мүмкін болатын жағдайларды да көбейтеді.

Кілт те құдіретті емес. «Есіл» ауданы әкімінің жазбаларында ол «Кыдырбек-улы Дарменияр Алгатбекулы» мен «Қыдырбек-ұлы Дәрменияр Алғатбекұлы» жазбаларын бір жолға келтіреді, бірақ «Дарменияр Кыдырбекулы» басқа күйінде қалады: сөз тәртібі өзге, әкесінің аты жоқ. Бұл енді іздеудің емес, деректер құрылымының міндеті: тегі, аты және әкесінің аты бөлек жолдарда сақталуға, ал адамның жазбамен байланысы ЖСН бойынша болуға тиіс.

Тілді үйренетін машиналарға да осы қатысты. 2024 жылғы желтоқсанда Назарбаев Университетінің Ақылды жүйелер және жасанды интеллект институты төрт тілдегі шамамен 150 млрд токенге оқытылған KazLLM ашық тіл моделін шығарды [44], [45], Ф-56. Оған қазақ тілінің корпусын 26 ғылыми институт пен жоғары оқу орнының 140-тан астам ғалымы мен қызметкері дайындады [66], Ф-66. Модель үшін әр жазылу нұсқасы — таңбалардың жеке тізбегі. Корпуста «фонтан» төрт сөзбен берілсе, ал бір атау қазақ, латын және аралас әріптермен жазылса, модель оларды бір-бірімен нашар байланыстырады. Ұлттық корпуста мұндай қосарлар қанша екені жария түрде өлшенбеген М-02.

10-тарау

Әлем тәжірибесі

Тіл құрылысының тарихында пуризмнің сәтті және сәтсіз мысалдары бар. Ортақ заңдылығы біреу: жаңа сөз бос орынды толтырғанда жеңеді, игерілген сөзді ығыстырғанда жеңіледі.

Жеті оқиғаны оқып шығыңыз да, әр жерде қайталанатын үш жайтқа назар аударыңыз. Біріншісі — уақыт: tölva мен ordinateur ағылшын сөзінен бұрын келді, mot-dièse пен «тихогром» — кейін. Екіншісі — бейненің дәлдігі: «сандар көріпкелі» машинаны «күй сандығы» пианиноны сипаттағаннан жақсы сипаттайды. Үшіншісі — биліктің шегі: мемлекет өз мәтіндеріндегі тұлғаға иелік етеді, бірақ бөгде тілге елді немесе қаланы қалай атауды бұйыра алмайды.

11-тарау

Кім не істеуі керек

Орыс мәтініндегі қазақ графикасының да, жаңа қазақ сөздерінің де салмақты жақтаушылары бар. Шаралар туралы айтпас бұрын олардың уәждерін ең күшті күйінде тыңдап алу керек.

Баяндама ұсынымдарының ортақ қағидасы біреу: қазір араласып кеткен үш нәрсені ажырату — мемлекеттік тілдегі ресми атауды, оның басқа тілдегі мәтінде берілуін және оның техникалық сақталуын.

12-тарау

Сөйлемді өзіңіз түзетіңіз

Бәрі басталған жолға оралайық. Орыс тіліндегі тақырыпты сөйлемнің екі бөлігі де бір грамматикамен өмір сүретіндей етіп құрастырыңыз.

«Конаев» нұсқасын таңдасаңыз, сіз орыс тілінің 1993–1999 жылдары қазақ атауларымен істегенін дәл қайталадыңыз: оған жаңа орысша транскрипция беріп, барлық орыс септігін сақтап қалдыңыз. Қаланың қазақша атауы бұл ретте Қонаев күйінде қалады — қазақ мәтінінде, қазақша маңдайшада, қазақ тілінде. Бір нысанның әрқайсысы өз тілінің заңымен жасалған екі атауы — сексен жыл бұрынғы көкшетаулық екі газет сияқты.

Мұның бірде-бірі тілдер арасынан таңдау жасауды талап етпейді. Әр тілдің ішкі заңын құрметтейтін ереже ғана керек. Грамматикасы өзінде қалған тіл жаңа атауды оңай қабылдайды — Алматы мен Көкшетаудың тарихы мұны көрсетті. Грамматикасынан айырылған тіл химерамен жауап береді.

Қазақ тіліне де дәл осы қатысты. Игерілген сөздің орнына берілген сөзді ол орыс сөйлемі қозғалмайтын «Төралқаны» қабылдамағандай қабылдамайды. Уақытында әрі дәл келген сөзді ол жиырма жылдан кейін оны біреу ойлап тапқанын ешкім есіне алмайтындай етіп қабылдайды — ғаламтордың кезінде жаңа сөз болғанын ешкім еске алмайтыны сияқты. Екі жағдайда да химера — шешім тілмен бірге емес, тілдің орнына қабылданғанының белгісі.