Самарқандтағы С5+1: Рубио Орталық Азияға немен келді

Самарқандтағы Регистан алаңы — Мұрағаттық фото. Дереккөз: Bernard Gagnon / Wikimedia Commons, CC0

Дүйсенбі, 19 қазанда Самарқандта Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстан сыртқы істер министрлері АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубиомен «С5+1» форматында кездеседі [1][2]. Рубио үшін бұл Орталық Азияға алғашқы сапар [3][14]; Мемлекеттік департамент пен мемлекеттік хатшының өзі американ бизнесінің 200-ден астам өкілінен тұратын делегация туралы айтады [1][3].

Кездесу формат он бір жыл бұрын министрлер деңгейінде жұмыс істей бастаған қалада өтіп жатыр, сондықтан «С5+1» деген не, ол Вашингтонға не үшін керек болды және онда Қазақстан қандай орын алады — осыны түсінуге жақсы себеп бар.

Кездесу туралы не белгілі

Мемлекеттік департамент сапарды 13 қазанда жариялады: Самарқандта Рубио «С5+1» министрлерінің кездесуіне қатысып, бес елдің — Өзбекстан, Қазақстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Қырғызстанның — жоғары лауазымды өкілдерімен екіжақты кездесулер өткізеді [1]. Ведомство сапарды тарихи деп атап, сауда-экономикалық ынтымақтастықтың «жаңа дәуірін» уәде етеді; Самарқандтан кейін мемлекеттік хатшы Үндістанға ұшады [1].

Өзбекстанның Сыртқы істер министрлігінің деректері бойынша сол күні Өзбекстан Сыртқы істер министрі Бахтиёр Саидов пен Рубио кеңейтілген стратегиялық әріптестік жөніндегі диалогтың алғашқы раундын өткізеді, ал оның аясында АҚШ пен өңір елдерінің іскер топтарымен кездесулер жоспарланған [2]. Сапар бағдарламасында Өзбекстан Президенті Шавкат Мирзиёевтің қатысуымен өтетін Америка-өзбек іскерлік және инвестициялық кеңесінің отырысы да бар [3][14]. АҚШ Президентінің Оңтүстік және Орталық Азия жөніндегі арнайы өкілі Серджио Гор қыркүйекте-ақ басты назар өңірлік экономикалық байланыстарға, энергетикалық қауіпсіздікке және өңір мәселелері бойынша бірлескен шешімдерге аударылатынын айтқан [2]. Ulysmedia өзбек баспасөзіне сілтеме жасап, күтілетін тақырыптарды кеңірек атайды: сауда, инвестиция, аса маңызды минералдар, көлік байланысы және өңірлік қауіпсіздік [3].

Самарқанд әуежайында мемлекеттік хатшыны Өзбекстан Президенті әкімшілігінің басшысы Саида Мирзиёева мен Сыртқы істер министрі Бахтиёр Саидов, олармен бірге Серджио Гор мен АҚШ елшісі Джонатан Хеник қарсы алды [4]. Қыркүйекте Гор 100-ден астам компания өкілдерінен тұратын делегация туралы айтқан еді; Самарқандқа қонғанда есеп 200-ден астам бизнес көшбасшысына жетті.

«С5+1» қайдан шықты

Атау қарапайым құрылған: «С» — Орталық Азия (Central Asia), «5» — оның бес мемлекеті, «+1» — өңірмен әр елмен жеке емес, топ ретінде сөйлесетін сыртқы әріптес. AFP агенттігі 2015 жылы жаңа форматтың атауы онша ерекше емес екенін байқаған [5]. Бұл үлгіні американдықтар ойлап тапқан жоқ: бірінші болып әдетте 2004 жылдан бері «Орталық Азия + Жапония» диалогын жүргізіп келе жатқан Жапонияны атайды, бірақ оны кейін басқалар қайталаған үлгіге айналдырған Вашингтон еді [6].

Американ нұсқасының қазақстандық тарихы бар. The Times of Central Asia келтірген тарихшы С. Фредерик Старрдың нұсқасы бойынша, 2013 жылы Қазақстанның АҚШ-тағы елшісі Қайрат Омаров Астанамен ақылдаса отырып, мемлекеттік хатшының көмекшісі Ниша Бисвалға Вашингтон мен өңір елдері арасында тұрақты кеңесу тетігін құруды ұсынған; Бисвал идеяны қолдап, Мемлекеттік хатшы Джон Керри оны мақұлдаған [7]. Алғашында Ауғанстанның қатысуы, яғни «С6+1» форматы да талқыланған, бірақ ақыры ол тетіктен тыс қалған [7].

Алты министрдің алғашқы кездесуі 2015 жылғы 26 қыркүйекте Нью-Йоркте, БҰҰ Бас Ассамблеясы аясында өтті, ал 2015 жылғы 1 қарашада олар Самарқандта бас қосты [7]. Керри сонда бір сапарда өңірдің бес елінің бәрінде болған алғашқы мемлекеттік хатшы атанды [6][8]. Самарқанд 2015 жылы Ислам Кәрімов кездесуді сонда өткізгісі келгендіктен таңдалған еді, ал он бір жылдан кейін министрлер сол қалаға қайта оралды.

Министрлер кездесулері әрі қарай жыл сайын дерлік өтті: Вашингтон (2016), Нью-Йорк (2017 және 2019), Ташкент және онлайн (2020), онлайн (2021), Нью-Йорк (2022), Астана (2023), Нью-Йорк (2024) [9]. Президенттер деңгейіне формат алғаш 2023 жылы Нью-Йоркте көтерілді, ал 2025 жылғы қарашада бес президентті Ақ үйде Дональд Трамп қабылдады [7].

Анықтама. «С5+1» — АҚШ пен Орталық Азияның бес мемлекеті: Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстанның дипломатиялық алаңы. Кездесулер сыртқы істер министрлері деңгейінде, 2023 жылдан бері президенттер деңгейінде де өтеді. Министрлердің алғашқы кездесуі 2015 жылғы 26 қыркүйекте Нью-Йоркте, өңірдегі алғашқы кездесу 2015 жылғы 1 қарашада Самарқандта өтті [7][9].

Құрама Штаттар не іздейді

Мемлекеттік департамент «С5+1» форматын АҚШ пен Орталық Азия елдерін «бейбіт әрі гүлденген болашаққа» жетелейтін алаң ретінде сипаттап, сапардың өзін ең алдымен іскерлік сапар ретінде көрсетеді [1]. The Times of Central Asia бұл форматты Вашингтонның Орталық Азиямен өңір ретінде жұмыс істейтін басты тетігі деп атайды; он жылда оның күн тәртібі министрлер кездесулерінен саудаға, қауіпсіздікке, көлік байланысына, энергетикаға және аса маңызды минералдарға дейін кеңейді [7].

Соңғы ұғымды түсіндіре кеткен жөн. Американ тәжірибесінде экономика мен ұлттық қауіпсіздік онсыз болмайтын, ал жеткізу тізбегі іркілістерге осал минералдарды аса маңызды деп атайды. Оларды осылай 2020 жылғы американ энергетика туралы заңы анықтайды, ал ресми тізбені АҚШ Геологиялық қызметі жүргізеді: 2022 жылы ол 50 атаудан тұратын тізім жариялады [10]. Металға бай өңір үшін бұл «С5+1» кездесулеріндегі «минералдар» туралы әңгіме — өңірдің жеткізу тізбектеріндегі орны туралы әңгіме екенін білдіреді, ал сол тізбектердің осалдығы бұл минералдарды «аса маңызды» етеді.

Көршілер де үнсіз емес

Орталық Азияның бұл күндері сұхбаттасы бір емес. Самарқандтағы кездесу қарсаңында, 18 қазанда ҚХР Мемлекеттік кеңесінің премьері Ли Цян Қытайдың Өзбекстанмен даму стратегияларын ұштастыруды күшейтуге және энергетика, ресурстар, жасанды интеллект пен заманауи ауыл шаруашылығы салаларындағы ынтымақтастықты тереңдетуге дайын екенін мәлімдеді [11]. Сол күні ол Қытай — Қырғызстан — Өзбекстан темір жолы жобасын жоғары сапада жүзеге асыруға уәде берді [12]. Ресей орталықазиялық әріптестерін өз форматтарында жинайды: 2022 жылғы қазанда Астанада алғашқы «Ресей — Орталық Азия» саммиті өтті [6].

«Бестік плюс әріптес» үлгісі екі жаққа да тиімді жұмыс істейді: әр ірі әріптес сұхбаттас ретінде сол бір бестікпен сөйлеседі, ал өңір елдері онымен бірге сөйлесу мүмкіндігін алады.

Бұл Қазақстан үшін нені білдіреді

Бұл оқиғада Қазақстан қонақ емес: Старрдың нұсқасы бойынша тетік идеясы Қазақстанның Вашингтондағы елшілігінде туған, ал 2023 жылы «С5+1» министрлерінің кездесуін Астана қабылдаған [7][9]. Самарқандта Қазақстанның Сыртқы істер министрі жалпы кездесуге қатысады [2][13], ал Мемлекеттік департамент бес елдің, соның ішінде Қазақстанның жоғары лауазымды өкілдерімен екіжақты кездесулерді уәде етеді [1].

Кездесудің қорытындылары, бірлескен құжаттар мен ықтимал мәмілелер жариялау кезінде әлі белгісіз еді. Кездесу туралы мәлімделген тақырыптардың неге айналатынына қарап айтуға болады: министрлердің ортақ мәлімдемесіне ме, американ компанияларының келісімшарттарына ма, әлде минералдар мен көлік жөніндегі жаңа жұмыс топтарына ма.

Пайдаланылған дереккөздер тізімі

Материалды дайындау кезінде жасанды интеллект пайдаланылды.

#Қазақстан #Қытай #АҚШ #Қырғызстан #Өзбекстан #Тәжікстан #ҚР СІМ #Дипломатия #Талдау #Рубио Марко #Түрікменстан

Бөлісу

Біздің Telegram-арнаға жазылыңыз және жаңалықтарды бірінші болып біліңіз

Кездесу туралы не белгілі

«С5+1» қайдан шықты

Құрама Штаттар не іздейді

Көршілер де үнсіз емес

Бұл Қазақстан үшін нені білдіреді

Пайдаланылған дереккөздер тізімі

Мұны да оқыңыз

Жеке басқарудағы зейнетақы жинақтары: жарналарға мемлекеттік кепілдік сақталады

Мерей Базарбаев еркін күрестен U23 әлем чемпионы атанды

ИРСК Ормуз бұғазында тағы бір танкер минаға тигенін хабарлады