Әдемі сурет пен ыңғайсыз сұрақтар: Президент ауылда нені қайта тексеруді тапсырды

Ауыл шаруашылығы қызметкерлерінің III форумы өткен зал, Астана, 20 қараша
Фото: Ақорда

Мемлекет басшысы аграрийлер форумына тек мақтау сөзбен емес, тексерумен де келді. «Бұрын бізге әдемі, мінсіз дерлік сурет салып көрсетті», — деді Қасым-Жомарт Тоқаев 20 қарашада Ауыл шаруашылығы қызметкерлерінің III форумында және Үкіметке ауылды қолдау үшін жазылған барлық құжатты қайта қарап шығуды тапсырды. Бұл сөздің астарында мемлекет өзіне бірнеше жылдан бері қойып келе жатқан сұрақ жатыр: аграрлық секторға ақша көбейген сайын неге цифрларға сенім азая береді?

  • Ауыл цифрларда

    • 24,5 млн тонна
      2026 жылғы өнім
    • 7 млрд долларға жуық
      АӨК өнімінің экспорты
    • 150 млрд теңге
      «Ауыл аманаты» бағдарламасына
    • 700 мың га
      су үнемдейтін технология қолданылатын суармалы жер
    • 1,3 млн га
      2030 жылға қарай су үнемдеу мақсаты

    Ақорда деректері бойынша

Сенім кеткен есеп

«Әдемі сурет» туралы сөз жабық есік артындағы кеңесте емес, фермерлер, өңдеушілер және ауыл шаруашылығы министрі Айдарбек Сапаров сөз сөйлеген ашық форумда айтылды. Президент әсірелеген есептерден кейін не болғанын да суреттеді: кейін «бізге нақты статистика берілмеді» деген сияқты ыңғайлы сылтау іздеп, бұл мәселені ұзаққа сала берген. Статистика жөніндегі сылтауды ол сол жерде өзі жоққа шығарды: өткен жылы елде соңғы 20 жылда алғаш рет ұлттық ауыл шаруашылығы санағы өтті, сондықтан цифрдың жоқтығына сілтеуге енді болмайды.

Президенттің күмәнінің құжатқа сүйенген тарихы бар. Жоғары аудиторлық палата 2024 жылғы желтоқсанда-ақ, BES.media оның төрағасы Әлихан Смайыловтың Мәжілістегі сөзін баяндағандай, агроөнеркәсіптік кешенді дамыту тұжырымдамасының көрсеткіштерінің 40%-дан астамына қол жеткізілмегенін хабарлаған. Субсидиялау қағидалары бес жылда 70 реттен астам өзгерген, субсидияның 17 бағыт бойынша 67 түрі болған, ал 5,4 млрд теңге алған 3 мың алушының ауыл шаруашылығына мүлде қатысы болмаған.

Осы тақырыпқа 2026 жылғы қаңтарда Қаржы министрлігі қайта оралды. Қаржы министрі Мәди Тәкиев Премьер-министр Олжас Бектеновке тексерудің алдын ала қорытындысын баяндады: 2023–2024 жылдардағы АӨК-ті мемлекеттік қолдаудың шамамен 1,2 трлн теңгесінің шамамен 300 млрд теңгесіне бұзушылық табылып, тікелей шығын 32 млрд теңге болды. Он бір өңірде бір малды субсидия үшін жалған қайта сату 808,1 млн теңгеге жеткен. Премьер-министр сол кезде өтпелі цифрлық мониторинг енгізуді және субсидияны нақты шығарылған өнім бойынша төлеуді тапсырған.

Сонымен, 20 қарашадағы тапсырма қаржылық бақылау бастаған жұмысты жалғастырады. Оның жаңалығы — Президент жалған есептерді бағдарламалардың өз сапасымен ашық байланыстырды: тек ақшаның жұмсалуын ғана емес, бағдарламалар қазіргі түрінде керек пе, бір-бірін қайталамай ма — соны да тексеру керек.

Жиырма екі мың сұрақ

Ең көрнекі мысалды Тоқаев өз бағдарламасынан алды. Ауыл тұрғындарына өз ісін ашуға несие беретін «Ауыл аманаты» бағдарламасына 150 млрд теңге бөлінген, Президенттің айтуынша, бұл ауылда 22 мыңнан астам адамды жұмысқа орналастыруға мүмкіндік берген. Бағдарламаның шарты жұмсақ. Мамлют қаласы әкімдігінің жадынамасы бойынша, мөлшерлеме жылдық 2,5%-дан аспайды, мерзімі бес жылға дейін, ал ауыл шаруашылығы мен өңдеу үшін жеті жылға дейін. Несие сомасы 2 500 АЕК-ке дейін, өңдеу мен кооперативтер үшін 8 000 АЕК-ке дейін, негізгі борыш бойынша бір жылға дейін жеңілдік кезеңі беріледі.

«Әрине, бұл жақсы көрсеткіш. Бірақ басты сұрақ — осы 22 мың жұмыс орнын бүгінгі күнге дейін сақтап қала алдық па?» — деп сұрады Президент. Тәсілдің өзгеруі дәл осы сұрақта. Бағдарлама туралы есеп әдетте берілген несие мен несие берілген сәттегі ашылған жұмыс орнының санымен аяқталады; Мемлекет басшысы бір-екі жылдан кейін не қалғанын қарауды талап етеді. Дәл осы өлшемді «Ауыл — Ел бесігі» бағдарламасына да қолдануға болады: Президенттің деректері бойынша, 500-ге жуық ауылда 173 млрд теңгенің 921 жобасы жүзеге асырылды. Нысан саны белгілі, ал сол ауылдардағы тұрмыс қаншалықты өзгергенін әлі өлшеу керек.

Жер иелері туралы сөз де осы қатарға жатады. «Алайда жерден табыс тауып, бірақ үлкен қалаларда, тіпті шетелде тұратын кәсіпкерлер бар. Олар өз шаруашылығына тіпті бармайды», — деді Тоқаев және шаралар «заң шеңберінде» қабылданатынын ескертті. Өз егістігіне бармайтын қожайын — сол «әдемі сурет», тек жердегісі: қағаз жүзінде шаруашылық бар, ал онда кім және қалай еңбек ететіні үлкен қаладан, оның үстіне шетелден көрінбейді.

Несие, өнім және арзан баға

Ауылға арналған қаржыны Президент екінші басымдық деп атап, мәселені фермер тілімен айтты. «Фермерлер көбіне өнімді жинаған бойда арзан, түкке тұрғысыз бағамен сатып жібереді», — деді ол және мұны несие бойынша алғашқы төлем үшін істейтінін түсіндірді. Бұл тетік егіске қарыз алған кез келген адамға түсінікті: төлем кестесі егістің емес, банктің күнтізбесі бойынша жасалады, ал күзде, нарықта астық ең көп, бағасы ең төмен кезде шаруашылық сатуға мәжбүр болады.

Тексеруге емес, ақшаның құрылымына қатысты тапсырмалар осыдан туады. Екінші деңгейдегі банктерге ауылды кеңірек, оның ішінде ұзақ мерзімге, өндірістік циклге сай кестемен және негізгі борыш бойынша кейінге қалдырумен несиелендіру ұсынылды. Үкімет «Бәйтерек» холдингімен және қаржы реттеушілерімен бірге 2027 жылдың бірінші тоқсанының соңына дейін инвестициялық құралдардың бірыңғай желісін ұсынуға тиіс — бұл сөзде тура аталған жалғыз мерзім. Үкімет Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігімен бірге фермерлер құрғақшылықтан кейін емес, алдын ала әрі ерікті түрде сақтандыруы үшін агросақтандыру жөнінде ұсыныс дайындайды. Сондай-ақ аграрийлердің несие қабілетін бағалаудың цифрлық моделі және халықаралық қаржы институттарымен бірге ұзақ мерзімді қаржыландырудың арнайы бағдарламасы аталды.

Құмға сіңіп жатқан су

Сөздегі ең салмақты цифрлар суға қатысты. Су үнемдейтін технологиялар қазір 700 мың гектарда — суармалы жердің жартысынан азында — қолданылады, ал 2030 жылға қарай қамтуды 1,3 млн гектарға жеткізу керек. Ұзындығы 4,6 мың шақырым суару каналын қайта жаңарту мен жөндеу басталды, мың шақырымға жуығы жыл соңына дейін пайдалануға беріледі. «Кейбір сарапшылар 2027 жылды бақылау тарихындағы ең ыстық жыл болуы мүмкін дейді», — деп еске салды Президент, асығыстықтың себебі де осы.

Каналдың жаңа гектардан неге маңыздырақ екені Су ресурстары және ирригация министрлігінің BES.media сұрауына берген жауабынан көрінеді. Тасымалдау кезіндегі су шығыны 2025 жылы 47% болды: егістік үшін өзеннен алынған судың жартысына жуығы егістікке жетпейді. Министрлік 2030 жылға қарай шамамен 14 450 шақырым каналды жаңартып, шығынды 25%-ға дейін азайтуды және жылына шамамен 2 млрд текше метр су үнемдеуді көздейді. Сол министрліктің сәуірдегі хабарламасында ел жылына тұтынатын шамамен 25 млрд текше метр судың 65%-ын ауыл шаруашылығы алатыны, 2030 жылға дейін 42 жаңа су қоймасын салу және 37-сін қайта жаңарту жоспарланғаны айтылған. Мұнда су үнемдеу — экологиялық ізгілік емес, өнімнің шарты: онсыз әр жаңа суармалы гектар бұрынғы тапшылықты көбірек егістікке бөле береді.

Сондықтан су жөніндегі тапсырма энергетикамен байланыстырылған. Үкімет әкімдіктермен бірге суармалы жерді кеңейтуді су қорымен, каналдардың жай-күйімен және электр желілерінің қуатымен үйлестіруге тиіс: суды егістікке көтеретін сорғыға электр қажет.

Табыс цифрлары және олардың бағасы

Президент сөзінің басында келтірген қорытындылар салмақты естіледі. Ауа райы қолайсыз болғанына қарамастан, 2026 жылғы өнім — 24,5 млн тонна; азық-түлік өндірісі жеті жылда 28%-ға өсті; АӨК өнімінің экспорты екі есе артып, 7 млрд долларға жақындады, оның 52%-ын өңдеу береді. Ауыл шаруашылығы министрлігі наурыздың өзінде 2025 жылғы экспорт 7 млрд доллар болғанын, оның 3,6 млрд доллары өңделген өнім екенін хабарлаған.

Президенттің құттықтаумен шектелмегенін де сол цифрлар түсіндіреді. Минералды тыңайтқышты енгізу алғаш рет ғылыми негізделген қажеттіліктің 65%-ына жетті, бірақ пайдаланылатын тыңайтқыштың жартысына жуығы импортталады, ол мұндай жағдайды жол берілмейді деп атады. Ел аусылдан таза мәртебесін алды, бірақ ет экспортына әлі де кедергілер бар, Үкіметке оларды ветеринария қызметін және мал басын есепке алуды жаңғыртумен бірге алып тастау тапсырылды. Сөздің логикасы бойынша қағаздағы табыс пен егістіктегі табыс сәйкес келуге тиіс, ал мұндай тексерудің енді сүйенетін негізі бар — ауыл шаруашылығы санағының деректері.

Құрылыс жанындағы комиссия

Сөз аграрлық тақырыппен емес, мемлекеттік тақырыппен аяқталды. Президент «Заң және Тәртіп» қағидатын еске салып, жуырдағы Жолдауда жарияланған «Халық құрылысы» бағдарламасында оның сақталуын қадағалайтын арнайы комиссия жұмысын бастайтынын хабарлады. Ауыл үшін бұл — осы бағдарлама арқылы салынатын жолдар, каналдар мен су құбырлары жеке қадағалаумен салынады деген сөз.

Осы тұрғыдан «әдемі сурет» туралы сөз өткенге айтылған сөгіс емес, болашаққа арналған қағида болып естіледі. Ауыл туралы есеп енді жерде көрінетінмен тексеріледі: жұмыс орны сақталды ма, су егістікке жетті ме, жерде оның иесі еңбек ете ме.