Астана, 5 қараша. Ұлттық банк Тоқсандық болжау моделінің сипаттамасы бар зерттеу жариялады, оның нәтижелері, банктің айтуынша, ақша-кредит саясаты бойынша шешімдердің негізі болады, деп Ұлттық банк хабарлады.
№ 2026-11 жұмыс 3 қарашада «Ұлттық банктің экономикалық зерттеулері» сериясымен зерттеулер бетінде шықты. Оны Ақша-кредит саясаты департаментінің қызметкерлері Мөлдір Самат, Константин Орлов және Амантай Бұқенов, сондай-ақ Прага экономикалық университетінің доценті, ХВҚ-ның экономикалық саясат жөніндегі кеңесшісі Карел Мусил жазды. Банк ескертеді: зерттеудегі пікірлер авторлардың ұстанымын көрсетеді және Ұлттық банктің ресми ұстанымымен сәйкес келмеуі мүмкін.
Модель, QPM, жартылай құрылымдық деп аталады: ол экономикалық теорияны елдің ерекшеліктерімен ұштастырады және бәрін адамдар мен фирмалардың мінез-құлқынан шығаратын үлкен модельдерден қарапайым. Ұлттық банкте ол 2016 жылдан бері Саясатты болжау және талдау жүйесінде қолданылады, оны ХВҚ сарапшыларымен бірге енгізген. Әр тоқсан сайын онымен базалық болжам мен балама сценарийлер есептеледі, ішкі және сыртқы шоктар бағаланады және базалық мөлшерлеме бойынша ұсыныстар әзірленеді.
Модельде Қазақстанға тән ерекшеліктер де бар. Мақсатты айнымалы — базалық инфляция: одан реттелетін коммуналдық қызметтер мен отын шығарылған, олардың бағасы көбіне әкімшілік шешімдерге байланысты. Болжамда оларды модельден тыс беріледі. Қалған бағалар азық-түлікке және азық-түліктен басқа тауарлар мен қызметтерге бөлінеді. Азық-түлік үшін сыртқы бағдар — астық бойынша ФАО индексі, қалған тауарлар үшін — Ресейдегі, Қытайдағы және Еуроодақтағы инфляция. Модель мемлекет пен квазимемлекеттік сектордың шығыстарын және мұнай бағасын бөлек ескереді.
Мөлшерлеме ережесі былай құрылған: Ұлттық банк инфляцияның мақсаттан ауытқуына және өнім алшақтығына ғана емес, бағамның тепе-теңдіктен ауытқуына да әрекет етеді. Бағамның салмағын капитал ұтқырлығының коэффициенті белгілейді. Инфляциялық таргеттеу режимінің басында ол 0,1 болды, қазір — 0,4. Авторлар өсімді долларлануның азаюымен, елдің әлемдік қаржы ағындарына көбірек қосылуымен және Ұлттық банктің ашық коммуникациясымен түсіндіреді. Модельдегі инфляция мақсаты — жылына 5%.
Модель мөлшерлеменің қалай әсер ететінін де көрсетеді. Мөлшерлеменің өзі шокқа бірден әрекет етеді, ал өнім мен инфляция бірнеше тоқсаннан кейін ғана төмендейді. Мұнай бағасының өсуі теңгені нығайтып, инфляцияны төмендетеді. Бюджеттік импульс инфляцияны үдетеді: экономика тепе-теңдікке бағалардың мақсатқа оралуынан бұрын қайтады.
Мәні неде: Құжат мөлшерлеме бойынша шешімдердің неге кешігіп әсер ететінін түсіндіреді: бағаға әсер тоқсандардан кейін келеді. Ол Ұлттық банктің тек инфляцияны ғана емес, бағамды, мұнайды және бюджет шығыстарын да ескеретінін көрсетеді.
Бұл кімге тиімді: Авторлардың бағалауынша, Ұлттық банктің өзіне: модель болжамдарды үйлесімді етеді, тәуекелдер мен саясат нұсқаларының салдарын бағалауға көмектеседі. Банктер мен талдаушылар үшін ашық сипаттама реттеушінің инфляция мен бағамға қалай әрекет ететінін көрсететін ережелерді береді.
Негізгі мәлімет: Жартылай құрылымдық модель — таза статистикалық және әр теңдеуі адамдар мен фирмалардың мінез-құлқынан шығарылатын «құрылымдық» модель арасындағы орта жол: байланыстың бір бөлігі теориядан алынады, бір бөлігі елдің деректеріне бейімделеді. Тоқсандық болжау моделін 1990 жылдардың басында Канада банкі ойлап тапты, ал 2006 жылы ХВҚ экономистері оның төрт бөліктен тұратын «канондық» сызбасын бекітті: сұраныс, ұсыныс, пайыздық паритет және мөлшерлеме ережесі. Филлипс қисығы — инфляция мен экономиканың жүктемесі арасындағы байланыс; ол оны 1958 жылы сипаттаған жаңазеландтық экономист Албан Уильям Филлипстің атымен аталған. IS қисығы (ағылшынша investment–saving, «инвестиция — жинақ») сұраныс пен нақты мөлшерлемені байланыстырады. Тейлор ережесі — мөлшерлеме инфляция мен өнім алшақтығына тәуелді болатын формула; оны 1993 жылы американдық экономист Джон Тейлор ұсынған. Өнім алшақтығы — нақты өндірістің әлеуеттіден пайыздық ауытқуы. Трансмиссиялық тетік — мөлшерлеме бойынша шешімнің бағаға жететін жолы; «трансмиссия» латынның transmissio, «беру» сөзінен шыққан. Инфляциялық таргеттеу — орталық банк инфляция мақсатын жариялап, мөлшерлемені соған бағындыратын режим.
