28 қазан, сәрсенбі, Қазақстан Президенті Қ.Тоқаевтың халыққа жыл сайынғы «Қазақстанның жаңа тарихи кезеңдегі өзекті міндеттері» Жолдауының — наурызда жаңа Конституция қабылданғаннан кейінгі алғашқы Жолдаудың белгісімен өтті [1][2]. Президент Ұлттық қор жинағының бір бөлігін ауқымды құрылысқа айналдыруды, ең төменгі жалақыны үштен бірге жуық көтеруді және ең бай адамдарға салынатын салықты талқылауды ұсынды. Күннің қалған бөлігі мұндай мәлімдемелердің іске қалай ұласатынын көрсетті: кешке қарай мемлекеттік энергохолдингтің басшысы ауыстырылды, вице-президент Құрылтай фракцияларымен кездесті, ал аудиторлар Ұлттық қордың ақшасы тәртіпті талап ететінін еске салды. Мемлекет басшысының өзі кешке Анкарада болды.
Ұлттық қор ақшасы, жалақы және салық
Жолдаудың басты ұсынысы — Инфрақұрылымдық жаңғырту жоспары: 2029 жылдың соңына дейін Ұлттық қордан шамамен 6,5 трлн теңге және 2027 жылғы ақпанға дейін әлеуметтік жобаларды бастауға тағы 1,5 трлн теңге [3][4]. Құрылысты Президент «Халықтық құрылыс» деп атауды, ал 2027 жылды Жалпыхалықтық ауқымды құрылыс жылы деп жариялауды ұсынды. Бұл Ұлттық қорды пайдаланудағы бетбұрыс: отыз жыл бойы қиын күнге жиналған ақшаны ауруханаларға, мектептерге, жолдарға, газ бен суға салу ұсынылып отыр, бұл ретте мемлекет қаржысы жеке инвестицияны алмастырмай, оны тартуы тиіс деген шарт қойылды [3]. Жобалардың алғашқы тізімін үкімет жыл соңына дейін көрсетуі керек.
Халыққа ең түсінікті шара — ең төменгі жалақы: 2027 жылғы 1 қаңтардан ол 85 мыңнан 110 мың теңгеге, шамамен 29%-ға, үш жылда алғаш рет көтеріледі; Президенттің сөзінше, бұл 1,8 млн адамның, оның ішінде бюджеттен жалақы алатын 370 мыңнан астам қызметкердің табысын арттырады [5]. Күндіз Astanovka телеграм-арнасы эфирде 100 мың теңге айтылды деп мәлімдеді, біз бұл санды салыстырдық [6]; кешке Ақорда Жолдаудың толық мәтінін және 110 мың аталған бейнеүзіндіні жариялады [7]. Бизнеске Президент 2027 жылдан бастап микро және шағын кәсіпкерлікті тексеруге жаңа үш жылдық мораторий ұсынды — оның сөзінше, бұрынғы мораторий аяқталғаннан кейін тексерушілердің қысымы күшейген [8]. Ал салық талқылауын ол «ірі байлық иелері үшін жоғарылатылған мөлшерлемені енгізуді талқылайтын уақыт келді» деген сөзбен ашты; табалдырық та, мөлшерлеме де әзірге жоқ, оларды үкімет пен Құрылтай ұсынуы тиіс [9].
Жолдаудағы деректерді тәуелсіз фактчекерлер тексерді. Factcheck.kz Қытай мен Еуропа арасындағы құрлықтағы теміржол тасымалының шамамен 85%-ы Қазақстан арқылы өтетінін, 2025 жылы ел 124,6 млрд кВт·сағ тұтынған кезде 123,1 млрд кВт·сағ электр энергиясын өндіріп, айырманы Ресейден жеткізумен жапқанын, ал 1 қыркүйектегі банк активтері 75,6 трлн теңге болғанын растады [10]. 2026 жылы ауыл шаруашылығын жеңілдікпен қаржыландыруға 1,5 трлн теңге бөлінеді деген тұжырымды фактчекерлер үкімсіз қалдырды: тамызға дейін 894 млрд теңге жіберілген, ал жыл әлі аяқталған жоқ [10].
Жолдаудан кейінгі алғашқы қадамдар
Президент энергетика туралы ең қатаң сөйледі: ол электр энергиясын өндіруді апатты түрде жеткіліксіз деп атап, Түркістанда, Қызылордада, Алматыда және Екібастұзда жаңа қуаттарды іске қосудың мерзімі бұзылып жатқанын тізіп айтты [3]. Бірнеше сағаттан кейін «Самұрық-Қазына» қорының басқармасы «Самұрық-Энерго» басқарма төрағасы Қайрат Мақсұтовты стратегиялық инвестициялық жобалардың қанағаттанарлықсыз қарқыны және генерациялау қуаттарын салу мерзімін әлсіз бақылағаны үшін қызметінен босатты [11]. Ресми түрде отставканы Президенттің сөзімен байланыстырған жоқ, бірақ тақырыбы бойынша ол оның сынымен сәйкес келді.
Атқарушы билік бірден заңдар дайындауға кірісті. Вице-президент Ерлан Қарин Құрылтай фракцияларының жетекшілерімен кездесіп, Жолдау бастамаларын заңнамалық қамтамасыз етуді талқылады: тексеруге мораторий, ірі байлыққа салық және басқа тапсырмалар түзетулерді талап етеді [12]. 29 қазанда сағат 09:00-де Жолдауды іске асыру шаралары туралы үкімет отырысы белгіленді [13].
Сонымен қатар ескертулер де айтылды. Жоғары аудиторлық палата 2027 жылы Ұлттық қор қаржысына үміткер, құны шамамен 1 трлн теңге болатын 66 жобаға сұрақ тапты: олардың бір бөлігі аса маңызды да, жалпыелдік те жобаларға жатпайды, ал Бюджет кодексі тек сондай жобаларды ғана қаржыландыруға рұқсат етеді [14]. Бұл ретте бюджет жобасында Қаржы министрлігі 2027–2029 жылдарға Ұлттық қордан инфрақұрылымға 5 трлн теңге қарастырып отыр, ал Жолдауда 6,5 трлн туралы айтылады; бұл сандар бір-бірімен қалай сәйкесетінін министрлік түсіндірмеді [14]. Сол аудиторлар коммуналдық қалдықтарды қайта өңдеу үшінші жыл қатарынан жоспардан қалып отырғанын анықтады — 2025 жылы 32% межесінің орнына 30,69% [15].
Нарық, ресурстар және заңдар
Құрылтай сол күні Еуразиялық экономикалық одақ туралы шартқа 30-ға жуық түзету енгізетін хаттаманы — ішкі нарық, мемлекеттік сатып алу, ортақ электр энергиясы нарығы және көлік бақылауы туралы — ратификациялады [16]. Энергетика министрлігі қыста тапшылық болмауы үшін сұйытылған газды, пропан мен бутанды әкетуге тыйымды 14 қарашадан бастап тағы жарты жылға ұзартуды ұсынды [17]. Financial Times газеті Glencore «Қазмырыштың» бақылау пакетін қазақстандық инвесторға сату туралы шешімді жыл соңына дейін қабылдайтынын хабарлады; сарапшылар пакетті 5 млрд долларға дейін бағалайды [18]. Қазақстан қор биржасында алғаш рет токенделген облигациялар орналастырылды: ALTA Telecom оларды Solana блокчейнінде 100 млн теңгеге шығарды [19].
Сыртқы бағыт
Кешке Қ.Тоқаев Түркияға ресми сапармен ұшып келді; Анкара әуежайында оны Түркия Президенті Режеп Тайип Ердоған қарсы алды [20]. Президент сарайындағы келіссөзде Р.Т.Ердоған тауар айналымын 15 млрд долларға жеткізу ниетін айтты [21]. Бұл сан жаңа емес — оны мамырда да атаған, ал 2025 жылы сауда 5,4 млрд доллар болған [22]. Сондай-ақ 28 қазанда Мемлекет басшысы Толедо провинциясындағы жылдамдығы жоғары пойыздардың апатынан кейін Испания королі Фелипе VI атына көңіл айтты [23].
Әрі қарай не болады
29 қазанда үкімет Жолдауды іске асыру шараларын талқылайды, ал Қ.Тоқаев Анкарада Түркі мемлекеттері ұйымының 13-саммитіне қатысады. Жаңа ең төменгі жалақының мөлшері 2027 жылға арналған республикалық бюджет туралы заңда пайда болуы тиіс; тексеруге мораторий мен ірі байлыққа салық — Құрылтайға әлі енгізілетін заң жобаларында. «Халықтық құрылыс» жобаларының тізімін үкімет жыл соңына дейін дайындауға міндетті.
