Соңғы жылдары әр күз сайын қазақстандық саясат бір сағатқа тоқтап қалады: Президент халыққа Жолдаумен сөз сөйлейді. Оны министрлер мен депутаттар тыңдайды, газеттер дәйексөз келтіреді, соның негізінде жоспарлар жасалады. Бұл әдет қазіргі заманның, тіпті теледидардың туындысы сияқты көрінеді. Шын мәнінде оның шежіресі төрт жарым мың жылға созылады, ал бұл шежіреде шумер билеушісі де, парсы патшасы да, үнді буддист-императоры да, түркі қағаны да, ацтек әміршісі де бар. Тек бастапқы дереккөздермен расталған мәліметтерге сүйеніп, осы жолды басынан бүгінгі күнге дейін жүріп өтейік.
Жолданатын сөз
Атауынан бастайық. Орыс тіліндегі послание сөзі «послать» («жіберу») етістігінен туған зат есім, ал «слать» көне орыс тіліндегі «сълати» және праславян тіліндегі sъlati сөзіне барып тіреледі. Кітаби дәстүрде бұл сөз апостолдардың қауымдарға жазған хаттарымен тығыз байланысты; сондықтан онда құрғақ «баяндамада» жоқ насихат реңкі бар [1].
Қазақтың жолдау сөзі өзінше құрылған, бірақ сол мағынаны береді. Онда үш бөлік бар: «жол», есімнен етістік жасайтын -да- жұрнағы және етістіктен есім жасайтын -у жалғауы. Тура мағынасы — «жолға шығару, жіберу». Сөз қазіргі ресми тілде дәл осылай қолданылады: «хат жолдау» — хат жіберу, «сотқа жолдау» — істі сотқа жіберу. Кейде «жолдау» сөзі «жол көрсету» дегенді білдіреді деген пікір естіледі. Бұл — халықтық этимология, яғни сөзді шын жасалу тарихымен емес, бөліктерінің сырт мағынасымен түсіндіру. Сөзде жол шынымен бар, бірақ бұл — көрсетілген нәрсенің емес, жөнелтілген нәрсенің жолы [2].
Ағылшынның message сөзі латынның mittere — «жіберу» етістігінен шыққан. Сонымен үш тіл бір нәрседе тоғысады: жанр ауызша сөзге емес, жіберу әрекетіне қарай аталған. Бұл — жолдау шабармандар жеткізетін жазбаша хат болған дәуірдің ізі.
Төрт мың жылдық есептер
Бізге белгілі ең көне билеуші есебі адамдарға емес, құдайға арналған. Шамамен б. з. д. 2350 жылы шумердің Лагаш қаласының билеушісі Уруинимгина өз реформаларын саз конустарға жазып қалдырды: бұрынғы биліктің алымдарын жойды, жесір мен жетімді «күшті адамнан» қорғады, тартып алынғанды қайтарды. Мұнда алғаш рет ama-gi сөзі кездеседі, тура мағынасы «анаға қайту», әдетте «бостандық» деп аударылады. Бірақ конустарды ғибадатхананың іргетасына салатын: бұл — жоғарыға берілген есеп, Нингирсу құдайымен жасалған келісім [3].
Алты ғасырдан кейін Вавилон патшасы Хаммурапи мәтінді адамдарға шығарды. Оның заңдар стеласы ашық тұрды, ал қорытындыда патша оның мақсатын өзі түсіндіреді: дауы бар әділетсіздік көрген адам патшаның бейнесіне келіп, жазуды оқып, өз ісін түсінсін. Ал стеланың басында патша өз істерін тізеді: қай қалаға қамқоршысын қайтарғанын, қай тұрғындарға мұқтаж кезде қамқор болғанын. Бұл — адамдарға да арналған есеп [4].
Мысыр жаңа билеуші бағдарламасының үлгісін берді. Шамамен б. з. д. 1320 жылы билікке тікелей мұрагерлік жолымен келмеген перғауын Хоремхеб Карнакта алым жинау кезіндегі шенеуніктер мен сарбаздардың қиянатына қарсы жарлығы бар стела орнатты. Мәтінде мынадай үндеу бар: «Менің ұлылығым шығарған мына әмірлерді тыңдаңдар», — оларды «қысым көрсету жағдайларын еске алып» шығарған. Ескі кемшіліктерді тізу және оларды түзетуге уәде беру — бүгін де танылатын жанр [5].
Хаммурапи мен Хоремхеб сөзді адамдарға шығарса, ассириялықтар оған уақытты енгізді: олардың патшалары есептерді билік жылдары бойынша алғаш жаза бастады. Ғалымдар мұндай мәтіндерді латынның annus — «жыл» сөзінен анналдар деп атайды. Парсы патшасы І Дарий бұл жанрды таңғаларлық кемелдікке жеткізді. Бехистун жазуы (шамамен б. з. д. 520 жыл) бірінші жақтан айтылған сөз сияқты естіледі: әр абзац «Патша Дарий айтады» деген сөздермен басталады. Патша «бір жылдың ішінде» істегенін тізіп, өтірік айтпайтынына ант береді, одан да көп іс тындырғанын, бірақ «оқушы оны асыра айту деп ойламасын деп» жазбағанын мойындайды және мәтінді «барлық өлкелерге» таратуды бұйырады [6][7].
Ең алысқа үнді патшасы Ашока жетті, б. з. д. III ғасырда. Оның жарлықтары бүкіл мемлекеттегі жартастар мен бағаналарға қашалған, және оларда алғаш рет тәртіп белгіленген: мәтін халыққа төрт ай сайын, Тиса деген ерекше күні оқылуы тиіс; халық істері туралы баяндаушылар патшаны кез келген уақытта, «ас үстінде, бөлмесінде, арбада» табуы керек; шенеуніктер бес жыл сайын елді аралап, патша еркінің қалай орындалып жатқанын тексереді. Жариялау тәртібі, кері байланыс және бақылау бір мәтінде жиналған; зерттеуде қаралған көне үлгілердің ішінде мұндай басқасы жоқ [8].
Қытайда билеушінің үндеуі ерекше жанрға айналды — гао («үндеу»). «Құжаттар кітабындағы» «Ұлы үндеу» «Ван былай деді» деген сөздермен басталып, шешімді ғана емес, ұлықтардың қарсылықтарын да баяндайды. Ал Хань императоры У-ди шамамен б. з. д. 89 жылы жарлық шығарып, онда «бұрын мен ақылсыз болдым» деп мойындады, — жаңа жорықтан бас тартып, саясатты егіншілікке бұрды [9][10].
Рим жылдық мерзімді қосты. Претор қызметке кіріскенде бүкіл жыл бойы қандай ережемен сот жүргізетінін жариялайтын, ал Цицерон сол кездегі сөзді жеткізеді: претордың эдиктісін «жылдық заң» деп атайды. Император Август «Істер» деген еңбегін қалдырды — шығыстардың динармен есептелген қорытындысы бар халық алдындағы есеп; Анкарада бұл мәтін өлкеде түсінікті болсын деп латынша және грекше аудармасымен қашалған [11][12].
Біз үшін әсіресе дала желісі маңызды. Орхон аңғарындағы Күлтегін ескерткішінде (732 жыл) Білге қағанның «бектер мен бодунға» үндеуі бар: қаған өз сөзін «анық естісін» деп талап етеді, есеп береді («кедей халықты бай еттім») және сұрайды: «менің сөзімде өтірік бар ма?» Көне түркі тіліндегі бодун мұнда «халық» дегенді білдіреді, және бұл — дала жеріндегі билеушінің халыққа жазбаша үндеуінің ең көне үлгісі. Сол ескерткіштің батыс жағында Таң императоры Сюаньцзунның қытайша мәтіні тұр: стела екі тілде екі тыңдаушымен сөйлеседі [13][14].
Ақырында, ацтектерде монах Бернардино де Саагун XVI ғасырда сөздердің тұтас тәртібін жазып алды. Жаңа билеуші алғаш рет қаланың барлық тұрғындарына сөз арнайды, содан кейін «сөзге шешен» ақсақал оған қаланың атынан жауап береді. Бұл — көне заманда сирек кездесетін екі жақты әңгіменің үлгісі [15].
Ежелгілерге не жетпеді
Осы қатарға үңілсек, әр билеуші болашақ жанрдың өз бөлігін ойлап тапқанын байқау оңай. Бірақ бұл формалардың ешқайсысы қазіргі Жолдаусыз елестету мүмкін емес үш белгіні біріктірмеді: заң бойынша міндет, тұрақты мерзім және тұрақты тыңдаушы. Бұл бірігу Жаңа заманда болды.
Британияның тақ сөзі — Парламент сессиясы ашылғанда монарх оқитын, мәтінін үкімет жазатын сөз — сессияның басталуымен байланысты және бір жылға арналған заңдар бағдарламасын берді. 1787 жылғы АҚШ Конституциясы президентті Конгреске Одақтың жағдайы туралы «уақыт өте келе» хабарлап отыруға міндеттеді. Онда «жыл сайын» деген сөз жоқ: жыл сайынғы дәстүрді 1790 жылғы 8 қаңтарда Вашингтон қалады. Үйреншікті «Одақтың жағдайы туралы жолдау» (State of the Union) атауы тек 1947 жылы ресми болды. Франклин Рузвельт Жолдаудың қасына радио арқылы халықпен тікелей әңгімені — «алау басындағы әңгімелерді» қосты [16][17][18].
Тас, қола, эфир
Жанрмен бірге тасымалдаушы да өзгерді, ал тасымалдаушы сөзді кім еститінін, ол қанша өмір сүретінін және тыңдаушы жауап бере алатынын шешеді. Шумер конусы құдайға арналып, жерге көмілген. Хаммурапи стеласы ғасырлар бойы алаңда тұрады, бірақ өтіп бара жатқан адаммен бір жақты сөйлеседі. Дарий келесі қадам жасады: жартастағы жазудан бөлек ол мәтінді саз тақтайшалар мен пергаментке түсіріп, өлкелерге таратуды бұйырды. Ескерткіш пен таралым алғаш рет ажырады: жартас сақтады, көшірмелер саяхаттады [6][7].
Рим қола мен аударманы, Орхон екі тілді стеланы қосты, ал ацтектер сөздері монах жазып алған қолжазба кодекс арқылы бізге жетті. Конституциялық дәуір тірі дауысты қайтарды: Вашингтон 1790 жылы Конгресс алдында сөйледі, Джефферсон 1801 жылдан мәтінді қағазбен жіберді, Вильсон 1913 жылы қайтадан мінберге шықты. 1923 жылы радио және 1947 жылы теледидар заң шығарушыларға арналған үндеуді бүкіл елге бірден арналған үндеуге айналдырды [12][15][18].
Қазіргі қазақстандық Жолдауды, Ақорданың хабарландыруы бойынша, республикалық телеарналар және Ақорданың әлеуметтік желілердегі парақшалары көрсетеді. Әрбір жаңа тасымалдаушы тыңдаушылар шеңберін кеңейтті, бірақ оларға дауыс бере қойған жоқ: тас пен қола мылқау, эфир бір бағытты. Цифрлық орта алғаш рет кері қозғалысқа — тексеру мен жауапқа — техникалық мүмкіндік береді. Ол қарастырыла ма, жоқ па — бұл енді техникаға емес, жанрдың құрылымына байланысты [19].
Кеңестік түбір және 1990 жылғы көпір
Қазақстандық Жолдаудың ең жақын туысы — кеңестік ОК есепті баяндамасы: бірінші, кейін бас хатшының партия съезіне жасайтын баяндамасы. Съезд бес жылда бір рет жиналып, баяндама бесжылдықтың қорытындысын пайызбен шығаратын, ал съезд бесжылдық жоспардың тапсырмалары — Директиваларды қабылдайтын.
Бұл туыстықты көзбен көруге болады. Ресми шежіре бойынша, 1990 жылғы маусымда Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан Компартиясының XVII съезін «Партияның бірлігі және социалистік таңдау үшін, жаңартылған КСР Одағындағы Қазақстанның нақты егемендігі үшін» есепті баяндамасымен ашып, онда «принципті стратегиялық бағыттарды» ұсынды. Жеті жылдан кейін ол халыққа алғашқы Жолдауын жасады [20].
Сол баяндамалардың сандарын түзетумен оқыған жөн. Ресми деректер бойынша сегізінші бесжылдықта (1966–1970) ұлттық табыс 41%-ға, ал он біріншіде (1981–1985) 16,5%-ға өсті. Экономист Григорий Ханин сол жылдарды бағаның жасырын өсуін ескеріп қайта есептегенде 22% және 3% шықты. Екі тарап та құлдырау болмағанымен, өсудің бәсеңдегенімен келіседі. Жанр үшін одан шығатын қорытынды қарапайым: баяндамашының өзі тексеретін есеп тәуелсіз өлшемнен жүйелі түрде алшақтайды [21][22].
Формуладағы бір ауыстыру
1993 жылғы Ресей Конституциясы президентті Федералдық Жиналысқа елдегі жағдай туралы жыл сайынғы жолдаулармен жүгінуге міндеттейді. 1995 жылғы Қазақстан Конституциясы бұл сөздерді дерлік сөзбе-сөз қайталап, бір нәрсені ауыстырды: тыңдаушы халық болды. Парламент тек сөз естілетін орынға айналды [23][24].
2026 жылғы Конституция Жолдауды сақтады, бірақ нормадан «жыл сайынғы» деген сөзді алып тастады. Қазақ мәтінінде «жыл сайын жолдау арнайды» орнына бейтарап «жолдау жасайды» тұр. Сонымен бірге Құрылтай — қазір бір палаталы парламент осылай аталады — Конституциялық Соттың жолдауларын жыл сайын тыңдауға міндетті. Сот жыл сайын сөз сөйлеуі керек, мемлекет басшысы — жоқ [25].
Отыз бір Жолдау
1997 жылдан 2025 жылға дейін 31 Жолдау жасалды: Нұрсұлтан Назарбаевтың 23 және Қасым-Жомарт Тоқаевтың 8 Жолдауы. Олар айтарлықтай ерекшеленеді. Назарбаевтың алғашқы Жолдаулары — 2030 және 2050 жылдарға дейінгі көкжиегі бар стратегиялар: алғашқысы, «Қазақстан-2030», шамамен 13,8 мың сөзді құрайды, және онда «тапсырамын» деген сөз бірде-бір рет кездеспейді. Тоқаевтың Жолдаулары көлемі жағынан біркелкі (5,9-дан 8,5 мың сөзге дейін) және реформалар күнтізбесі ретінде құрылған: 2020 жылы «тапсырамын» 28 рет айтылады, ал сегіз Жолдаудың бесеуі бұрынғы алыс межелердің бірде-бірін атамайды. 2020 жылдан кейін «тапсырамын» сөзі бір Жолдауда 0-ден 9 ретке дейін айтылады, бірақ тапсырмалар жоғалған жоқ, тек пішінін өзгертті: бұл сөз мүлде жоқ 2021 жылғы Жолдаудың орыс мәтінінде «следует» 31 рет, «нужно» 35 рет кездеседі [26].
Сөз қалай іске айналады
Жолдау өздігінен ешкімді міндеттемейді. Оны міндетті ететін — Президенттің Жалпыұлттық іс-шаралар жоспары туралы Жарлығы: әр тапсырманың жауаптысы, мерзімі және аяқталу нысаны, яғни орындалғанын растайтын құжат — заң, жарлық, қаулы немесе «Президент Әкімшілігіне ақпарат» көрсетілген кесте [27].
Біз 2011–2025 жылдардағы осындай он алты Жарлықты талдадық. Заңдар саяси бетбұрыс жоспарларында шоғырланған: 2022 жылғы наурызда тармақтардың жартысы заңмен аяқталды. Ал 2025 жылғы жоспарда тармақтардың 87%-ы Әкімшілікке берілетін анықтамамен орындалады. Қызық сәйкессіздіктер де бар: Жасанды интеллект министрлігі 2025 жылғы 18 қыркүйектегі Жарлықпен құрылды, яғни жоспардың өзінен 25 күн бұрын, ал жоспарда оны құру әлі болашақ тармақ ретінде тұр [28][27][29].
Жоғарыға бағытталған есеп
Ең маңызды табыс бақылауға қатысты. 2011–2014 жылдары үкімет жоспар бойынша жылына екі рет, 25 қаңтарға және 25 шілдеге дейін есеп берді. 2018 жылдан бастап — жылына бір рет. 2025 жылы мерзім 5 ақпанға жылжытылды. Есеп әрдайым Президент Әкімшілігіне жіберіледі, және мұндай есептің бірде-бірі ашық қолжетімділікте табылған жоқ. Лагашта басталған шеңбер осылай тұйықталады: Жолдау халыққа арналған, ал ол туралы есеп Уруинимгинаның саз конустары сияқты жоғарыға бағытталған [30][31].
Бүгінгі Жолдау
Бүгін, 2026 жылғы 28 қазанда, сағат 11:00-де жаңа Конституция бойынша алғашқы және бір палаталы Құрылтай алдындағы алғашқы Жолдау жасалады. Бұл мақала аяқталған кезде ол әлі айтылған жоқ. Мәтін жарияланғаннан кейін бес нәрсені тексерген жөн: Жолдау жыл сайынғы деп аталды ма; ол кімге арналған; «заң» нысанындағы тапсырмалар бола ма; 2025 жылғы Жолдаудың орындалуы туралы есеп бар ма; және онда жасанды интеллект не ретінде көрінеді — мақсат, құрал немесе реттеу нысаны ретінде ме [19].
Ары қарай не болмақ
Нұсқа. Жолдаудың жылдық ырғағы алгоритмдер тезірек жұмыс істейтіндіктен ескірген жоқ: ол қоғам жылына бір рет мақсаттар мен қорытындыларды салыстыруы үшін қажет. Орындаудың жабықтығы ескірді.
Күтілім. Егер Жолдау мен жоспар бағдарлама оқи алатындай етіп жарияланса, әр тармақта азаматқа көрінетін нәтиже көрсеткіші пайда болса, ал жиынтық есеп жарты жыл сайын шығып тұрса, жанр бір кездері Ашока ойлап тапқан нәрсеге ие болады: мәтіннің өзінде жазылған тексеру тәртібіне.
Толығырақ қайдан оқуға болады
Тарихи суреттері, Жолдаулардың бейнелері және интерактивті графиктері бар ғылыми-көпшілік нұсқасы — VRK News сайтындағы «Саз конустардан халыққа Жолдауға дейін» лонгридінде. Жанр белгілерінің матрицасы, сценарийлер мен ұсыныстар бар толық талдау — «Халыққа Жолдау: жанрдың шежіресі, тетігі және тағдыры» зерттеуінде. [32][33]
