Астана, 10 қараша. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының Х құрылтайында қазақ тілі орфографиясын қайта қарауды 2027 жылдың соңына дейін аяқтауды және сөздіктерді жаңартуды, сондай-ақ тілдің ұлттық цифрлық деректер қорын жасауды тапсырды, деп хабарлады Ақорда.
Орфография — сөздердің жазылу ережелер жүйесі; сөз грек тіліндегі «ортос» («дұрыс») және «графо» («жазамын») сөздерінен жасалған. Қазақ тілінің қолданыстағы орфографиялық сөздігін, Президенттің еске салуынша, Жоғарғы Кеңес Президиумының Жарлығы бекіткен, ол 1983 жылы шыққан. Кейін бірнеше сөздік жарық көрді, бірақ ешқайсысы мемлекеттік деңгейде бекітілмеген және заңдық күші жоқ. Кейбір көрші мемлекеттерде мұндай еңбектер әрбір бес жыл сайын жаңартылады. Жұмысты тілшілер, ғалымдар, сарапшылар және қоғам өкілдерінен құралған жұмыс тобына тапсырды; оны Президент Әкімшілігі үйлестіреді. Топтың мерзімін де, құрамын да Ақорда атаған жоқ.
Бөлек Тоқаев жаңа сөздер туралы айтты. Ол тілге «тұжырымдама» (концепция), «қағидат» (принцип), «шәкіртақы» (стипендия), «ғаламтор» (интернет) және «жасанды сана» (жасанды интеллект) енгенін мойындады, бірақ мұнда да өлшем керек екенін ескертті. Күмән тудыратын сөздер ретінде ол «күйсандық» (пианино), «қылтима» (балкон), «субұрқақ» (фонтан), «себезгі» (душ), «қырыққабат» (капуста), «үнқағаз» (газета), «жеделсаты» (лифт) және «желкөз» (форточка) жасанды сөздерін атады. Ал дінге қатысты ежелгі сөздердің орнына араб лексикасын қолдану сәнге айналғанын сұрақ тудыратын құбылыс деп бағалады. Соңғы сөзді, оның пікірінше, кәсіби ғалымдар айтуға тиіс.
Екінші ірі міндет — цифрлық. «Ең алдымен» Президент қазақ тілінің ұлттық цифрлық деректер қорын жасауды атады: әдеби мұраның едәуір бөлігі лайықты сапамен әлі оцифрланбаған, сондықтан кітаптарды, мерзімді басылымдарды, аудио- және бейнежазбаларды, мұрағат пен мұражай қорларын оцифрлау қажет, деді ол. Кеше, 9 қарашада Тоқаев қоғам төрағасы Рауан Кенжеханұлын қабылдады, ол OpenAI компаниясымен жоба туралы айтты: қазақ корпусы 14 млрд токенге жетті, деп хабарлаған Ақорда. Президент сондай-ақ цифрлық кеңістікте қазақ тіліндегі мазмұнды көбейтуге, балалардың сөйлеуін дамытуға арналған IT-өнімдер, фильмдер мен ойындар санын арттыруға және тіл білімінде әмбебап цифрлық жүйе жасауға шақырды.
Оқулықтар туралы ол оларды дайындауда «көп қателік жіберілгенін» айтып, қазақ тілінде инженерия, медицина, құқық, экономика, жаратылыстану және ақпараттық технологияларды оқып үйренуге жағдай жасауды талап етті. Президент Oxford Qazaq Dictionary жобасын жалғастыруды және қазақ тілін БҰҰ-ның ресми тілдерімен: француз, испан, қытай, араб, сондай-ақ неміс, итальян, жапон, корей және парсы тілдерімен байланыстыратын екітілді және көптілді сөздіктер дайындауды тапсырды. Қазақша-орысша сөздікті жаңарту, электрондық нұсқаларын үнемі толықтырып отыру ұсынылды.
Тілге сұраныстың өскенін растау үшін Тоқаев сандар келтірді: биыл мектеп оқушыларының 71%-ы қазақ оқыту тілді сыныптарға қабылданған, былтыр шыққан 6 мыңнан астам кітаптың 70%-ы, биыл Қазақстанда түсірілген 71 фильмнің 63-і қазақ тілінде шыққан. Қазақ тілі, оның сөзінше, «жұмсақ күшке» айналып барады; бұл — мемлекеттің мәжбүрлеу арқылы емес, мәдениетінің тартымдылығы арқылы ықпал етуін білдіретін ұғым, терминді американдық саясаттанушы Джозеф Най енгізген. Елдің рухани елшілері ретінде Президент әнші Димаш Құдайбергенді, актриса Самал Еслямованы, шахматшы Бибісара Асаубаеваны, күрескер Ерсін Балтағұлды (Кимбозан Харуки) және Higgsfield AI жаһандық стартапының тең құрылтайшысы Ерзат Дулатовты атады.
Тілдік келісімге бөлек блок арналған. Қазақ тілінің дамуы басқа тілдердің дамуына кедергі болмауға тиіс екенін Тоқаев қайталады; тілдерді қарсы қоюға болмайды. Тіл мәселесін қоғамды бөлу үшін пайдаланатындардың әрекетін ол аса қауіпті деп атап, оларды «Заң және Тәртіп» қағидаты бойынша жауапқа тартуды тапсырды.
Сөз тіл тақырыбынан кеңірек болды. Президент қоғамның «Дала орманы» жобасын қолдады: бір жылда қатысушылар серіктестерімен бірге 400 гектар жерге 5 млн ағаш отырғызды, үш өңірде төрт ірі көшет питомнигі пайда болды. Әрбір ауылдың жанында 25 гектар, аудан орталықтарында 50 гектар, ірі қалалардың жанында 100 гектар жасыл аймақ жасау жоспарланған, бұл, Президенттің сөзінше, елдің орман қорын 14,5 млн гектарға дейін жеткізеді; Үкімет пен әкімдіктерге жобаны қолдау тапсырылды. Тоқаев 2027 жылды Бүкілхалықтық ауқымды құрылыс жылы деп жариялады: «Халықтық құрылысқа» Ұлттық қордан үш жыл ішінде 6,5 трлн теңге бөлінеді, ал шығынды арнайы комиссия қадағалайды, оның құрамын Президент қазір қарап жатыр.
Мәні неде: Президент тілді мемлекеттік іс ретінде қарайды және оны үш құралмен шешеді: норма (орфография мен сөздіктер), цифр (деректер қоры мен мазмұн) және тілдер арасындағы келісімге шақыру. Мерзім тек орфографияға қойылған, 2027 жылдың соңына дейін; цифрлық қор мен сөздіктерге мәтінде мерзім жоқ.
Бұл кімге тиімді: «Қазақ тілі» қоғамына, оған Президент қолдау уәде етіп, кәсіпкерлерді Qazaq Tili Endowment қорына көмектесуге шақырды. Мемлекеттік маңызы бар жұмыс тапсырылған тіл мамандары мен сөздік құрастырушыларға. Елдің басқа тілдеріне, өйткені Президент қазақ тілінің дамуы оларға кедергі болмауға тиіс екенін бөлек айтты.
Негізгі мәлімет: «Қазақ тілі» қоғамы 1989 жылы құрылған; оның бастауында академиктер Әбдуәли Қайдар мен Өмірзақ Айтбайұлы тұрған. Qazaq Tili Endowment қоры соңғы үш жыл оның құрылымында жұмыс істейді; Президент бұл бастамаға өзі көмектескенін айтты. «Жұмсақ күш» — ағылшынша soft power терминінің аудармасы.
