Астана, 13 қараша. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңесінде Үкімет пен бақылаушы органдарға 24 қарашада мемлекеттік компаниялардағы сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарын күрт азайту жөнінде ұсыныстар беруді тапсырды, деп хабарлады Ақорда.
«Самұрық-Қазына» қоры мен «Қазақстан темір жолы» компаниясы басшыларының ұсталуын ол осындай компанияларда ауқымды жемқорлық бар екенінің аса маңызды белгісі деп атады.
Істің егжей-тегжейін Президент ашқан жоқ. Оның айтуынша, заң бойынша тергеу мәселелерін жариялауға немесе ашуға болмайды, оның үстіне тергеу енді ғана басталды. Президенттің сөзінше, бұл — «Заң мен Тәртіп» тұжырымдамасы мемлекеттік басқару мен қоғамдық өмірдің қағидаттарының бірі ретінде Конституцияға енгізілгеннен кейінгі мемлекеттік компаниялардағы жемқорлық туралы алғашқы ірі іс. Тоқаев Конституцияның 15 наурыздағы бүкілхалықтық референдумда қабылданып, 1 шілдеде күшіне енгенін еске салды.
Мемлекет басшысы статистика келтірді. Үш жылда, 2023 жылдан 2025 жылға дейін, жалпы сомасы 248 млрд теңгеден асатын 3 168 сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылығы анықталған. Оның 2 165-ін мемлекеттік қызметшілер, қалғанын өзге адамдар, соның ішінде квазимемлекеттік сектор қызметкерлері жасаған. Биылғы 10 айда осындай 751 құқық бұзушылық жасалған: оның 546-сы мемлекеттік қызметшілерге, 205-і өзге адамдарға тиесілі. «Осы статистикадан көріп отырғанымыздай, еліміздегі сыбайлас жемқорлық ахуалы күрделі болып тұр. Бірақ біз ешнәрсені де жасырмаймыз, басын құмға тыққан страустың кейпіне түспейміз», — деді Президент.
Оның айтуынша, түрлі деңгейдегі басшылардың жемқорлық құқық бұзушылықтары туралы барлық сигналды Ұлттық қауіпсіздік комитетінің (ҰҚК) Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл қызметі Бас прокуратураның қатысуымен жедел әрі мұқият тексереді. «„Өзіміздікі“ және „Өзіміздікі емес“, тіпті „бөтен“ деп бөлуге мүлде жол берілмейді», — деді Тоқаев. Ол лауазымына, сіңірген еңбегіне немесе байланыстарына, соның ішінде туыстық байланыстарына қарамастан, ешкімнің заңнан тыс қалуға құқығы жоқ екенін өзінің мызғымас ұстанымы деп атады.
Президент бизнес туралы да айтты. Соңғы кезде билік кейбір келісімдер мен шарттарды қайта қарады, оның пікірінше, оларға қол қою қате болған. Сонымен бірге билік кәсіпкерлерге қандай да бір шектеу енгізбек емес. Тоқаев келесі жылдың 1 қаңтарынан шағын бизнесті тексеруге тағы бір үш жылдық мораторий жариялауды тапсырғанын еске салды.
Ол «Самұрық-Қазына» қоры аппаратының және мемлекеттік компаниялардың, соның ішінде «Қазақстан темір жолының» (ҚТЖ) жұмысы тоқтамағанын бөлек атап өтті. Президенттің айтуынша, болған оқиға қор мен мемлекеттік компаниялардың жұмысында іркіліс болуына себеп емес. Ол жемқорлыққа қарсы күрес инвесторлар мен кредиторлардың қорға сенімін арттыруға тиіс деп сенеді. Мәлімдеме жарияланардан жарты сағаттай бұрын ҚТЖ-ның өзі штаттық режимде жұмыс істеп жатқанын хабарлады: тасымал үздіксіз жүріп жатыр, жолаушылар және жүк пойыздары толық көлемде қатынайды, жолаушылар мен клиенттер алдындағы міндеттемелер орындалуда.
Тоқаев Бас прокуратура заңсыз иемденілген 1,3 трлн теңгеден асатын активтердің қайтарылуын қамтамасыз еткенін еске салды. Бұл қаражат 466 әлеуметтік және инфрақұрылымдық нысанның құрылысына жұмсалды, оның 383-і салынып бітті: бұлар — медициналық мекемелер, сумен жабдықтау жүйелері, мектептер, спорт кешендері. Президент олардың қаншалықты сапалы салынғанын тексеруге негіз бар деп санайды. «Өйткені нысандардың, соның ішінде жолдардың сапасы талапқа сай болмайтын жағдай жиі кездеседі», — деді ол.
Жемқорлық тәуекелдерін Тоқаев мемлекеттік компаниялардың ең осал тұсы деп атады. Ол 24 қарашада күтіп отырған ұсыныстар жемқорлық құқық бұзушылықтарын күрт азайтуға ғана емес, квазимемлекеттік сектор компанияларының және олардың аппараттары қызметкерлерінің жұмыс сапасын жақсартуға да қатысты болуға тиіс.
Мәлімдеме «Халықтық құрылыс» бағдарламасы туралы сөзбен аяқталады. «Сыбайлас жемқорлыққа батқан ниеті теріс кісілер — біздің қас жауымыз. Олар қазірдің өзінде „Халықтық құрылыс“ бағдарламасын іске асыруға кедергі келтіріп, зиян тигізуді ойлап жүр», — деді Президент. Ол жолдардың, әуежайлардың, емханалардың, мектептердің және әлеуметтік инфрақұрылымның өзге де нысандарының сапалы салынуын талап етті. Мемлекет қаржысының дұрыс жұмсалуын арнайы Мемлекеттік комиссия қадағалайды, оның құрамы келесі аптаның басында жарияланады деп уәде етілді.
Мәні неде: Президент екі басшыға қатысты қылмыстық істі мемлекеттік компаниялардың бүкіл жүйесіне арналған міндетке айналдырды. Оның мерзімі бар — 24 қараша, орындаушылары да бар: Үкімет пен бақылаушы органдар. Ұсталғандардың өздері туралы ол ҰҚК хабарламасынан артық ештеңе айтқан жоқ. Ұстау мен күдік кінәні білдірмейді: оны сот шешеді.
Қазір не белгілі: Басшылардың жемқорлығы туралы сигналдарды ҰҚК-нің Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл қызметі Бас прокуратурамен бірге тексеретіні белгілі. Мемлекеттік компаниялар жөніндегі ұсыныстар 24 қарашаға қарай күтіледі, ал «Халықтық құрылыс» шығыстарын Мемлекеттік комиссия қадағалайды. Ұсталғандарға қай бап бойынша күдік келтірілгені, оларға қандай бұлтартпау шарасы таңдалғаны және қор мен ҚТЖ басшыларының міндетін кім атқарып отырғаны белгісіз: мәлімдемеде бұл туралы айтылмаған.
Негізгі мәлімет: ҰҚК 12 қарашада бір күн бұрын «Самұрық-Қазына» қорының басқарма төрағасы Нұрлан Жақыпов пен ҚТЖ басқармасының төрағасы Елжас Отыншиевті сыбайлас жемқорлық қылмысы бойынша күдікпен ұстағанын хабарлады. Қор сол күні штаттық режимде жұмыс істеп жатқанын мәлімдеді. «Самұрық-Қазына» — ұлттық әл-ауқат қоры, Президенттің сөзінше, ол елдің стратегиялық активтерін басқарады және ірі шетелдік компаниялармен жұмыс істейді. Квазимемлекеттік сектор деп мемлекетке тиесілі немесе мемлекет бақылайтын, бірақ мемлекеттік органдар қатарына кірмейтін компанияларды атайды: ұлттық компаниялар, қор және олардың еншілес ұйымдары.
Бұған дейін біз ҰҚК-нің «Самұрық-Қазына» мен ҚТЖ басшыларын ұстағаны, қордың тергеуге жәрдемдесетінін және міндеттемелерін сақтайтынын мәлімдегені және Ақорданың Қауіпсіздік Кеңесінің кеңесін жариялағаны туралы да жазған едік.
