Қазақстан мен үш көршісі ортақ электр энергиясы нарығын әзірлеп жатыр

Тәжікстандағы Нұрек СЭС бөгеті және электр желісінің тіректері
Мұрағаттық фото. Дереккөз: Ibrahim Rustamov / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.5

Ташкент, 19 қараша. Ташкенттегі «Энергия» үйлестіру-диспетчерлік орталығы (ҮДО) Орталық Азияның қысқа мерзімді электр энергиясы пилоттық нарығын әзірлеп, іске қосатын және жүргізетін компанияны іріктеу жариялады.

Нарыққа Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан және Тәжікстан қатысады; кеңесшілерден өтінімдер 30 қарашаға дейін қабылданады.

«Энергия» ҮДО — 2006 жылы Орталық Азияның Үйлестіру электр энергетикалық кеңесінің тараптары құрған және қаржыландыратын өңірлік коммерциялық емес ұйым. Техникалық тапсырмада айтылғандай, орталық Орталық Азияның Біріккен энергия жүйесіне және Қазақстанның Бірыңғай энергия жүйесінің Оңтүстік аймағына кіретін энергия жүйелерінің жұмысын үйлестіреді және энергия жүйелері өзара есеп айырысатын мемлекетаралық ағындардың есебін жүргізеді.

Пилоттық нарық «тәулік бұрын» нарығы ретінде ойластырылған: қатысушылар келесі күннің әр сағатына электр энергиясын сатуға және сатып алуға алдын ала өтінім береді, ал саудаға ұлттық энергия жүйелерінің артық қуаты мен тапшылығы шығарылады. Алдымен ұлттық нарықтардың кестесі жасалады, содан кейін ғана рұқсат алған қатысушылар өңірлік нарыққа шығады. Әдепкі қатысушылар — ұлттық энергетикалық компаниялар, бірыңғай сатып алушылар және жүйелік операторлар, ал қалғандарының шеңберін әр ел өзі анықтайды. Елдер қазір электр энергиясын сатып жүрген екіжақты келісімшарттар сақталады. Пилот кезінде нарықты «Энергия» ҮДО-мен келісім бойынша бөгде оператор жүргізеді.

Іріктеуде жеңген компания құқықтық келісімдерді, сауда платформасын және есеп айырысу жүйесін дайындайды. Жұмыс 2027 жылғы мамырда басталуы тиіс: әзірлеуге және іске қосуға 18 ай беріледі, одан кейін мердігер тағы 24 ай сауданы жүргізеді, бұл мерзімді жыл сайын ұзартуға болады. Мұндай кестемен нарықты іске қосу 2028 жылдың соңына келеді.

Қазақстан үшін бұл бұрыннан келе жатқан ортақ жүйенің жалғасы. Қазақстанның, Қырғызстанның, Өзбекстанның және Тәжікстанның энергия жүйелері Орталық Азияның Біріккен энергия жүйесінде синхронды жұмыс істейді, ал Түрікменстан, техникалық тапсырманың деректері бойынша, оған қайта қосылуды қарастырып жатыр. Мемлекетаралық ағындар елдер арасындағы байланыстардың өткізу қабілетінің шамамен 40%-ын ғана пайдаланады. Елдердегі нарықтардың құрылымы әртүрлі: құжатта көрсетілгендей, Қазақстанда электр энергиясының көтерме және теңгерімдеуші нарықтары, қуат нарығы, жүйелік және қосалқы қызметтер нарығы жұмыс істейді. Бұған қоса Қазақстан, Қырғызстан және Тәжікстан Еуразиялық экономикалық одақтың ортақ электр энергетикалық нарығын құруға қатысып отыр.

Нарық Дүниежүзілік банктің REMIT (Regional Electricity Market Interconnectivity and Trade — «Өңірлік электр энергиясы нарығындағы байланыс және сауда») бағдарламасының қаражатына құрылады. Банктің директорлар кеңесі оны 2026 жылғы 22 қаңтарда мақұлдады: бағдарлама он жылға және үш кезеңге есептелген, болжамды қаржыландыру көлемі — 1,018 млрд доллар. Бірінші кезеңге 143,2 млн доллар бөлінген, оның 140 млн доллары — Халықаралық даму қауымдастығынан (ХДҚ), 3,2 млн доллары — Орталық Азияның су ресурстары және энергетика бағдарламасының (CAWEP) гранттары. Бірінші кезеңнің алушылары — Қырғызстан, Тәжікстан, Өзбекстан және «Энергия» ҮДО; Қазақстан бұл тізімде аталмаған.

Мәні неде: Қазір өңірде электр энергиясы негізінен екіжақты келісімдер бойынша сатылады, ал Дүниежүзілік банктің деректері бойынша сауда жалпы сұраныстың шамамен 3%-ын ғана жабады. Пилоттық нарық елдерге бір энергия жүйесінің артық қуатын көршісіне келесі күнге нарықтық бағамен сатуға болатын ортақ алаң береді, бұрынғы келісімдер күшін жоймайды.

Бұл кімге тиімді: Техникалық тапсырмада келтірілген Дүниежүзілік банктің 2024 жылғы зерттеуі бойынша тығызырақ байланыс пен сауда Орталық Азия елдеріне 2025–2050 жылдары шамамен 15 млрд доллар пайда әкелуі мүмкін. Бұл бағалау бойынша пайда жаңа қуаттарға салымның азаюынан, жаңартылатын көздерді тиімдірек пайдаланудан және энергия ресурстарын ұтымды басқарудан құралады. Құжат бір-бірін толықтыратын ресурстарды сипаттайды: Қазақстанда, Түрікменстанда және Өзбекстанда — мұнай, газ және көмір, Тәжікстан мен Қырғызстанда — гидроэнергия.

Негізгі мәлімет: REMIT бағдарламасы онжылдыққа мақсат қояды: өңірдегі электр энергиясы саудасын жылына кемінде 15 мың ГВт·сағ-қа жеткізу, мемлекетаралық желілердің өткізу қабілетін үш еседен астам арттырып, 16 ГВт-қа жеткізу және 9 ГВт-қа дейін таза энергияны қосу. Бағдарламаның бірінші кезеңі пилоттық нарықты, байланыстарды және өңірлік институттарды нығайтуды қаржыландырады.