Қазақстандағы 31 қазан тәулігі бір нүктеде тоғысатын үш сюжет әкелді: мемлекеттік ақшаны және цифрлық экономиканы кім және қандай ережемен бақылайды. Президент «Халықтық құрылысты» бақылайтын мемлекеттік комиссия құруды ұсынды, оған мәслихат депутаттары да кіреді [1][2]. Құрылтай цифрлық активтер мен жасанды интеллектті ескеретін жаңа Азаматтық кодекс жөнінде талқылау өткізді [9][10], ал Энергетика министрлігі деректер мен модельдер министрліктің бақылауында болатын «Energy AI Kazakhstan» тұжырымдамасын таныстырды [12][13]. Депутаттарынан комиссияның бір бөлігін жинауды ұсынып отырған мәслихаттарды әлі сайлау керек: кандидаттарды тіркеу 1 қарашада жабылады, дауыс беру — 29 қарашада [6][8].
31 қазан тәулігі
- 6,5 трлн теңге
2029 жылдың соңына дейін Ұлттық қордан «Халықтық құрылысқа» бөлінеді - 3 447
29 қарашада 228 мәслихатта сайланатын депутаттар - 150-ден астам
қолданыстағы Азаматтық кодекске енгізілген өзгерістер мен толықтырулар - 34%
Президенттің айтуынша, бірінші жартыжылдықта жеке кәсіпкерлердің бұзушылықтар санының азаюы
Шығарылым материалдары бойынша
- 6,5 трлн теңге
Комиссия: не белгілі және не белгісіз
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев X әлеуметтік желісінде жазып, «Халықтық құрылыс» бағдарламасы бойынша бюджет қаражатының жұмсалуын бақылайтын мемлекеттік комиссия құруды ұсынды [1][2]. Құрамына бірқатар бейінді ведомство басшылары, Құрылтай мен мәслихаттардың депутаттары, Халық Кеңесінің мүшелері, қоғам қайраткерлері, белсенділер, еріктілер және журналистер кіреді [1][2]. Бағдарламаны Президент 28 қазандағы Жолдауда жариялады; оған Ұлттық қордан 2029 жылдың соңына дейін 6,5 трлн теңге бөлінеді [2]. Ақорда хабарламаларында комиссияны құру мерзімі, төраға және өкілеттік көрсетілмеген [1][3].
Шығындарға қатысты сұрақтар бағдарлама басталмай тұрып туындады. Жоғары аудиторлық палата Ұлттық қордың жалпы құны шамамен 1 трлн теңге болатын 66 жобасына сұрақ тапты, ал бюджет жобасында Жолдаудағы 6,5 трлн теңгенің орнына 5 трлн теңге көзделген [3]. Үкімет 29 қазанда жыл соңына дейін жобалар тізбесін жасауды белгіледі, ал Құрылтай 30 қазанда барлық комитетке «Халықтық құрылысты» басымдық деп санауды тапсырды [3]. Комиссияны құру мерзімі аталмаған, сондықтан не бұрын болатыны — жобалар тізбесі ме, әлде оларды бақылау ма — әзірге түсініксіз.
Мәслихаттар: әлі жоқ тексерушілер
Комиссия құрамында мәслихат депутаттары аталған, бірақ қазір әрекет ететін мәслихаттар жоқ. Президент барлық деңгейдегі мәслихаттардың өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату туралы жарлыққа 12 қазанда қол қойды [4]. Басты себеп ретінде партиялық жүйедегі өзгерістер аталды: әрекет еткен депутаттардың көпшілігі Amanat партиясынан сайланған, ал ол 2026 жылы жаңа «Әділет» партиясына қосылуға шешім қабылдады [5]. ОСК келесі күні 29 қарашаға кезектен тыс сайлау тағайындады: 228 мәслихатта — 20 облыстық, 38 қалалық және 170 аудандық мәслихатта — 3 447 депутат сайланады [6][8].
Күнтізбе мынадай: партиялық тізімдер мен кандидаттарды тіркеу 1 қарашада сағат 18:00-де жабылады, үгіт 28 қараша сағат 00:00-ге дейін жүреді, 28 қараша — тыныштық күні, қорытындыны 3 желтоқсаннан кешіктірмей белгілейді [7][8]. Бұл күндерден жаңа шақырылымның мәслихат депутаттары комиссия жұмысына сайлау қорытындыларынан бұрын қатыса алмайтыны шығады. Ақорда хабарламалары комиссияны қашан құратынын және оған қай шақырылымның депутаттары кіретінін айтпайды [1]; мерзімдер туралы қорытынды — күндерді біздің оқуымыз, ведомстволардың мәлімдемесі емес.
Цифрға арналған ережелер: кодекс және «Energy AI»
Күннің тағы екі оқиғасы цифрлық экономиканың шеңберін кім белгілейтінін көрсетеді. Құрылтайдың конституциялық заңнама комитеті цифрлық активтерді, смарт-келісімшарттарды және жасанды интеллектті ескеретін жаңа Азаматтық кодекс туралы дөңгелек үстел өткізді [9][10]. Комитет төрайымы Үнзила Шапақ құжатты әзірлеуді Жолдауда Президент тапсырғанын еске салды: депутаттар Үкіметпен бірге жұмысты бастап, кодексті келесі жылдың соңына дейін қабылдауы керек; қолданыстағы кодекске 150-ден астам өзгеріс пен толықтыру енгізілген, бірақ ол цифрлық активтер мен смарт-келісімшарттарды толық ескермейді [10][11]. Жаңа нормалардың мазмұны аталмаған [11].
Энергетика министрлігі «Energy AI Kazakhstan» тұжырымдамасын таныстырды — отын-энергетика кешенінің өндірістік және басқару процестерінде ЖИ қолданылатын бірыңғай цифрлық орта [12][13]. Принциптердің бірі ретінде технологиялық және ақпараттық егемендікті қамтамасыз ету аталған: деректерді, есептеу инфрақұрылымын және салалық модельдерді Қазақстанда министрліктің бақылауымен орналастыру көзделген; әріптестердің — 01.AI және Q.AI компанияларының — қатысу мерзімі, құны және нысаны аталмаған [12][13][14]. Екі оқиға да бір нәрсені білдіреді: мемлекет цифрлық мәмілелерге арналған құқықтық шеңберді де, ЖИ жұмыс істейтін деректерге бақылауды да қалайды. Бұл екі желі бір кодексте қалай түйісетіні әзірге көрінбейді.
Тексерулер: бизнеске — үзіліс, мемлекетке — комиссия
Жолдауда Президент Құрылтай мен Үкіметке микро және шағын бизнесті тексеруге 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап үш жылдық мораторийді талқылауды ұсынды [15]. Оның сөзінше, бірінші жартыжылдықта жеке кәсіпкерлердің бұзушылықтары 34%-ға азайды, бірақ айыппұл сомасы шамамен 11%-ға өсті, ал жоспардан тыс тексерулер ондаған есе артты [15]. Шешім жоқ: Құрылтай бюросы 30 қазанда мәселені Үкіметпен бірлесіп пысықтауды тапсырды [16][17]. Бақылау туралы екі ұсыныс қатар тұр, бірақ әртүрлі жаққа бағытталған: жеке бизнесті тексеруді тоқтата тұру, ал мемлекеттің құрылысқа жұмсайтын қаражатын қатаңырақ тексеру. Осы шығарылымда біз Тәжікстанда ұқсас мораторий қалай әрекет ететінін де бөлек айтамыз.
Шекара, кіру және спорт
1 қарашадан шетелдіктерге арналған QazETA электрондық рұқсатының бірінші кезеңі басталады: Ақтау әуежайында және төрт автомобиль өткізу пунктінде; міндетті ол тек 2027 жылғы 1 шілдеден болады [18]. Бельгияға, Нидерландқа және Люксембургке қызметтік төлқұжат иелерінің визасыз сапары туралы келісім де сол кезде күшіне енеді [19]. Егжей-тегжейі — шығарылым жаңалығында. Бүгін, 1 қарашада, Астанада еркін күрестен әлем чемпионатының финалы өтеді: Нұркожа Қайпанов 74 кг салмақта ресейлік Иналбек Шериевпен кездеседі; Қазақстан құрамасы үшін бұл үйдегі әлем чемпионатындағы алғашқы финал [20][21]. Шолу жарияланған сәтте нәтиже белгісіз.
Не белгісіз болып қалып отыр
«Халықтық құрылыс» комиссиясы қашан құрылатыны, оны кім басқаратыны және қандай құқығы болатыны, сондай-ақ мәслихаттардың қай шақырылымының депутаттары оған кіретіні белгісіз. Тексеруге мораторий туралы шешім жоқ. Азаматтық кодекстің ЖИ мен цифрлық активтер жөніндегі жаңа нормаларының мазмұны көрінбейді. «Energy AI Kazakhstan» мерзімі мен құны аталмаған. Қайпанов финалының нәтижесі күрес біткеннен кейін ғана белгілі болады.
