30 қазандағы әлемдік тәулік бір-бірімен байланыссыз көрінетін үш сюжеттен тұрды. Варшавада полиция Конституциялық трибуналдың ғимаратына кірді, сөйтіп сотта бірден екі басшылық пайда болды [1][2]. Америка биржаларында технологиялық акциялардың сатылымы жалғасты: бір күн бұрын Alphabet өз тарихындағы ең нашар күнін бастан кешірді [3][4]. Ал Атлантада «Жиырмалар тобы» сыртқы істер министрлерінің кездесуінде Сергей Лавров Ресей мен АҚШ-тың дизель отыны жөніндегі келісімін қуану емес, байсалды бағалау себебі деп атады [5][6]. Жалпы фон — 3 қарашадағы АҚШ Конгресіне сайлау [7].
Әлемдегі 30 қазан тәулігі
- 12 пайыздан астам
Alphabet акцияларының 29 қазандағы құлдырауы - 500 млрд доллардан астам
Alphabet капитализациясының бір күндегі шығыны - шамамен 29 пайыз
Intel акцияларының 30 қазандағы құлдырауы - 2 трлн доллардан астам
Reuters есебі бойынша Nasdaq-100 қазанда жоғалтуы мүмкін сома - 6,35 доллар
АҚШ-тағы дизель отынының галлонына орташа баға
Шығарылым материалдары бойынша
- 12 пайыздан астам
Варшава: екі басшылығы бар сот
Жұма күні полиция сот жанындағы оқиғалардан кейін Варшавадағы Конституциялық трибуналдың ғимаратына кірді; полицияның айтуынша, офицерлерге қауіпті заттар лақтырылған [1]. Трибуналдың сайтында төраға Богдан Свенчковский мен оның орынбасары Бартломей Соханьский қызметінен шеттетілгені туралы хабарлама пайда болды [1][2]. Трибуналдың өзі X әлеуметтік желісінде болған оқиғаны мемлекеттік төңкеріс деп атап, сайтының заңсыз басып алынғанын мәлімдеді; оның нұсқасы бойынша, Свенчковский төраға болып қала береді [2][8].
Шеттету туралы бұйрықтарды, хабарларға қарағанда, судья Анна Корвин-Пётровская шығарды: оны Сейм 2026 жылғы наурызда сайлаған, бірақ президент Кароль Навроцкий сайлау рәсімінің кемшіліктері бар деген сылтаумен оған ант қабылдатудан бас тартты [1][9]. Қазір ол трибуналдың басына қойылған, ал трибуналдың өзі оның судья емес екенін мәлімдеді [2]. Әділет министрі және Бас прокурор Вальдемар Журек Свенчковский мен Соханьскийдің иммунитетін алып тастауды сұрайтынын хабарлады [2].
Дональд Туск үкіметі болған оқиғаны заңдылықты қалпына келтіру деп санайды: ол X желісінде бұл — биліктің міндеті деп жазды, ал басқа хабарламасында бұрынғы үкіметтердің заңсыздығын түзету туралы айтты [1][10]. Қарсы тұрған «Құқық және әділеттілік» партиясының жетекшісі Ярослав Качиньский болып жатқанды трибуналға қарсы төңкеріс деп атап, Навроцкийді араласуға шақырды [8]. Сыртқы істер министрі Радослав Сикорский полиция әрекеті соттың жұмысын қалпына келтіру үшін қажет деп мәлімдеді, ал АҚШ-тың Польшадағы елшісі тараптарды сабырлы болуға шақырды [11][12].
Президент Навроцкий Сенегалға ұшып бара жатқан ұшағын Испанияның оңтүстігінің үстінде бұрып, Варшаваға оралды [9]. ТАСС-тың оның кабинетінің басшысы Шефернакерге сілтеме жасап хабарлауынша, сенбі түні ол наразылық өтіп жатқан сот ғимаратына кірді [13]. «Құқық және әділеттілік» жақтастарын трибунал алдына жиналуға шақырды [14]. Польшаның Қытайдағы елшісі Якуб Кумох отставкаға кетті; Сикорский жауап ретінде оның миссиясының аяқталуын кәсіби емес деп атады [8]. ТАСС бойынша, Румыниядағы елші де отставкаға кетті, бірақ бұған тәуелсіз растау әзірге жоқ [15].
Дау жаңа емес. Қазіргі судьяларды 2015–2023 жылдары билік құрған «Құқық және әділеттілік» үкіметі тағайындады [8], ал Туск коалициясы 2023 жылдың соңынан бері соттың қайта құрылуы керек екенін дәлелдеп келеді [9]. Быйыл Навроцкий парламент сайлаған алты судьяның үшеуіне ант қабылдатудан бас тартты. «Құқық және әділеттілік» тұсында әділет министрінің орынбасары болған Свенчковский қазіргі көпшілік сайлаған судьяларды жұмысқа жібермеді, ал көптен келе жатқан дау соттың жұмысын іс жүзінде тоқтатып тастады [29]. 2025 жылғы ақпанда ол Туск пен басқа жоғары шенеуніктерді төңкеріс жасау үшін ұйымдасқан қылмыстық топ құрды деп айыптады, одан кейін Бас прокуратура тергеу бастады; Туск үстел теннисін ойнап жатқан бейнебаянмен жауап берді [16]. Қазір дау мәлімдемелерден сот ғимараты мен полицияға ауысты.
Нарық: есептіліктен жасанды интеллекттің өтелуі туралы сұраққа дейін
Сатылым Alphabet есептілігінен басталды. Тоқсан есебінен кейін компания акциялары 28 қазандағы биржа жабылғаннан кейін 10 пайыздан астам құлдырады: таза пайда 26,2 млрд доллар болды, бұл бір жыл бұрынғыдан 25 пайыз аз, ал түсім 127,6 млрд долларға дейін өсті [3]. 29 қазандағы сауда қорытындысы бойынша бағалы қағаздар 12 пайыздан астам жоғалтты — бұл компанияның ең нашар күні болды, ал капитализация 500 млрд доллардан астамға, 3,973-тен 3,448 трлн долларға дейін азайды [4][17].
30 қазанда қысым басқа компанияларға ауысты. Intel акциялары 30 пайызға таяу құлдырады; Reuters бағалауынша, компания бір күнде 137 млрд доллардан астам капитализация жоғалтты [4]. Amazon компаниясында 12 айдағы бос ақша ағыны жасанды интеллектке жұмсалатын ірі инвестициялар аясында минус 42,4 млрд доллар болды [4]. Күннің ортасына қарай Nasdaq-100 индексі 3,19 пайызға, S&P 500 — 1,6 пайызға, Nasdaq Composite — 2,86 пайызға төмендеді; криптовалютамен байланысты компаниялардың акциялары Binance бұзылғаны туралы хабарламадан кейін арзандады [18]. Reuters есебі бойынша, Nasdaq-100 қазанды 2 трлн доллардан астам шығынмен аяқтау қаупінде болды [19].
Жасанды интеллектке жұмсалатын шығындарға күмән бұрын да туындаған. 2026 жылғы ақпанда ірі технологиялық компаниялардың акциялары Amazon, Microsoft, Google және Meta компанияларының 2026 жылы жасанды интеллектке шамамен 660 млрд доллар жұмсау жоспарларынан кейін құлдыраған болатын [20]. Қазір «Экономическая правда» жазғандай, инвесторлар осы шығындардың өтелуіне күмәнданады [4]. Bloomberg бағалауынша, құлдырау технологиялық компаниялардың капитал тартуын қиындатып, Anthropic компаниясының ірі биржаға шығу мүмкіндіктерін нашарлатуы мүмкін [4].
Вашингтон 3 қарашаға дейін: дизель, Лавров және Украинаға зымырандар
3 қарашадағы Конгресске сайлау республикашылар жұқа басымдықты сақтап қала ма, соны шешеді; АҚШ-тағы дизель отыны, Reuters атап өткендей, рекордқа жақын қымбат [7]. 9–10 қазанда Дональд Трамп Владимир Путинмен сөйлескеннен кейін Ресей бірден 300 мың тоннадан астам дизель отынын, қарашада тағы 500 мың тоннаны, содан кейін 1 млн тоннаны жеткізетінін жариялады; АҚШ Қаржы министрлігі ресейлік дизель отынын әкелуге 7 сәуірге дейін лицензия берді [7]. 16 қыркүйектегі заң президентті ресейлік мұнай мен газдың басты сатып алушыларына қарсы баж салуға міндеттеген болатын, ал AP келісімді күтпеген бетбұрыс деп атады. Екі партияның сенаторлар тобы шешімді жоюды талап етті [21].
Бағалар төмендеген жоқ: WSJ басылымының Американдық автомобиль қауымдастығына сілтеме жасаған деректері бойынша, келісім жарияланғаннан кейін дизель отыны тағы жеті центке қымбаттап, галлонына 6,35 долларға жетті [22]. Reuters оның АҚШ пен Израиль Иранмен соғыс бастаған 28 ақпаннан бері шамамен 70 пайызға қымбаттағанын еске салады [23]. Атлантада Лавров Ресей дизель келісіміне ұқсас ұсыныстарды қолдайтынын, бірақ «құлшынған пікірлерге» байсалды қарау керегін, ал АҚШ-пен қарым-қатынаста нақты жылжу әзірге көрінбейтінін мәлімдеді [5][6]. Ол Ресейдің отынды кімге болса да сатуына тыйым жоқ екенін, ал АҚШ өз шектеулерімен қалай күресетіні — олардың өз проблемасы екенін қосты [24].
Бір мезгілде АҚШ Мемлекеттік департаменті Украинаға 500 Patriot PAC-3 зымыранын және қосымша жабдықты 2,1 млрд долларға мүмкін сатуға рұқсат берді [25]. Осылайша, Вашингтон бір мезгілде ресейлік дизель отынын әкелуге рұқсат беріп, Украинаға қару жеткізуді мақұлдады.
Binance: біз бұрын не жаздық
Binance бұзылуы осы күннің фоны болып қалды: биржаларда криптовалютамен байланысты акциялар түсті [18]. Оқиғаның қалай дамығанын біз 30 қазанда жаздық. Бұл — 6,36 млрд доллар залал бағасы мен КХДР ізі туралы [26], Ұлттық банктің Қазақстанның крипторезервіне әсер етпегені туралы мәлімдемесі [27] және әлемдегі 29 қазан тәулігінің шолуы [28] туралы материалдар. Binance шығынды өтеуге бөліп қойған 6,34 млрд доллар туралы жаңа деректер — шығарылымның жаңалығында.
Белгісіз болып қалатын нәрсе
31 қазан таңында табылған дереккөздерде заңды үкім жоқ: тараптар болып жатқанды «төңкеріс» және «құқықты қалпына келтіру» деп атайды. Иммунитетті алып тастау туралы өтініштердің және Корвин-Пётровская тағайындаған судьялардың жалпы жиналысының немен аяқталатыны белгісіз [30]. Нарықта Alphabet пен Intel құлдырауы есептілікке бір реттік реакция ма, әлде жасанды интеллектке қатысты үміттерді ұзағырақ қайта қарау басталуы ма — әзірге көрінбейді. Дизель келісімі бойынша жеткізілімдер қалай жүретінін және 3 қарашадағы сайлау нені шешетінін күту қалады.
