Қазақстандық философ Нұрлан Әмрекұлов Ресейдің Мәдениет министрлігі Кенесары ханның басын қайтару идеясын қолдайтынын хабарлады, деп хабарлайды VRK News.
«Кенесары ханның басына қатысты В.В.Путинге жолдаған Өтінішіме (виртуалды қабылдау бөлмесі арқылы) РФ Мәдениет министрлігінен алынған жауап (өтініш 2018 жылғы 7.08. жолданғаннан кейін үшінші күні (!) келді), РФ билігінің оның басын қайтаруға дайын екенін көрсетеді», — деп жазды 18 наурызда философ өзінің Facebook-тегі парақшасында.
Құжаттағы күн 2015 жыл болып қойылған. Бірақ бұл ханның басын туған жерге, Қазақстанға қайтару мәселесінің тарихи және жалпыұлттық өзектілігін жоққа шығармайды.
Философ бұл тақырыпты өзінің әртүрлі жарияланымдарында бірнеше рет көтерген.
«...Біз рухани тек сонда ғана көтерілеміз, егер біздің тәуелсіздігіміз бен игілігіміз үшін бас тіккен барлығына тиісті құрмет көрсетсек. Ең алдымен — соңғы қазақ ханы Кенесарыға, ол біз үшін бүкіл туыстарымен бірге қаза тапты. Егер оның қорланған сүйектері 162 жыл бойы еске алусыз, белгісіз жерде жатса, ал бас сүйегі жат жерде шаң басып жатса, біз оның батасын күте аламыз ба? Егер қазақтың барлық тайпалары оны біздің қазақ бостандығымыз үшін теңсіз ерлік күресте қолдамаса, ол қазақтарды кешіріп, батасын бере ала ма? Оның өзімен бірге қорқыныш білмейтін қасқыр рухы, біздің далалық мемлекеттілігіміздің күні сөніп қалған жоқ па?
Осыдан кейін игілікте өмір сүруге бізде құқық бар ма?
Қазақтың ұлы шейіті Кененің ұятты құлдықтың орнына өлімді саналы түрде таңдаған батыл күресі — ерлік пен патриотизмнің ең жоғары үлгісі, біз үшін және қазақтардың барлық болашақ ұрпағы үшін мәңгілік рухтандыратын мысал. Оның алдындағы, барлық ата-баба мен ұрпақ алдындағы біздің қасиетті борышымыз — оның былғанған басын туған жерге қайтару және денесін табу (тарихшы Е.Уәлихановтың, көріпкел-емші Ақ ананың және басқалардың деректері бойынша, Қырғыз Республикасымен шекараға жақын жатыр). Және әрбір қазақтың және әрбір қазақ руының атынан (ал одан да жақсысы — бүкіл қырғыз халқының атынан да) тиісті құрбандықтар шалып — аруақтан үнсіз кешірім сұрау. Тек қазақ халқы шайқалып, өзі сайлаған «табиғи ханын» тастап, оны және 19 шыңғыс тұқымды сұлтанды қорлыққа, азапты жазалауға және өлімге душар еткен өткенге оралғанда ғана, біз және әрбір қазақ руы кінәмізді жуып, ұяттан арылып, түзеліп, сол кезде ұлттық қадір-қасиетімізге, ар-намысымызға келтірілген ауыр жарақаттан жазыламыз», — деп жазады ол осындай мақалалардың бірінде.
Атап өту керек, философия ғылымдарының кандидаты Нұрлан Әмрекұлов жаһандану процесінің табиғи-тарихи екенін түсінетін қазақ ойшылдарының тар шеңберіне кіреді. «Еркін дала манифесі» және Нұрлан Әмрекұловтың басқа да көптеген еңбектері — неокөшпенділер, неономадтар өркениетінің мәдениетіне нақты үлес. Сондай-ақ дәл Әмрекұловты қазір марқұм Нұрбұлат Масановпен бірге саясаттану энциклопедиясында бір кездері отандық саясаттанудың ізашарлары, түпкі негізін қалаушылары деп сипаттағанын да атап өткен жөн.
Онжылдықтар бойы шешілмеген мәселе
Еске салайық, Кенесары ханның сүйегін Қазақстанға қайтару мәселесі бұрын да бірнеше рет көтерілген. Ресей мемлекеттік тарихи мұражайының мұрағатында КСРО Министрлер Кеңесінің 1950 жылғы «КСРО мұражай қорын және соғыс уақытында резервке қойылған экспонаттарды бөлу туралы» қаулысы сақталған. Құжатқа қоса берілген құндылықтар тізімінің 194-тармағы былай көрінеді: «Қазақ ханы Кене(сары) Қасымовтың басы, сақт. 1845(47), зертханалық экспонат, СМФ КНИО СССР».
Қазақстан одақтас республика болып тұрған кезінде де басты туған жерге қайтаруға бірнеше рет әрекет жасады: 1978, 1982, 1985, 1989 жылдары және тәуелсіздік жылдарында бірнеше рет. Республиканың сол кездегі премьер-министрі Иманғали Тасмағамбетов РФ басшылығына осындай өтінішпен жүгінген. Жауап сонда да күтілмеді.
Өз кезегінде, көрнекті отандық тарихшы, ҚР ҰҒА-ның Қырғызстандағы Кенесары сүйегін іздеу жөніндегі алғашқы ғылыми тарихи-археологиялық экспедициясына қатысушы, тарих ғылымдарының докторы Жәкен Таймағамбетов мемлекеттің көмегінсіз ханның басын Ресейден туған жерге қайтару қиын болатынына сенімді:
«Менің мәліметім бойынша, ол Кунсткамера мұрағатында жатты, бірақ ешқашан көрсетілмеген. Маған ресейліктер оны бізге қайтаруға қарсы болмайтындай көрінеді. Ханның денесін жерге беру қажет. Менің ойымша, оның қабірі табыну орнына айналады…».
Кенесары Қасымов қандай көтеріліс бастағаны және бұл қандай тарихи тұлға екені туралы толығырақ білгісі келетіндер белгілі отандық қытайтанушы және саясаттанушы Әділ Кәукеновтің мына тамаша мақаласын оқи алады.
Ал біз сізге хан қалай қаза тапқанын және оны қырғыздар неге қатыгездікпен өлтіргенін айтып береміз.
Кенесары ханды қырғыздар не үшін және қалай өлтірді
Қырғыздар Орталық Азия халықтарының ішінде жалғыз шыңғыс тұқымдарының билігін ешқашан мойындамай, өз билеушілерімен басқарылды, олар соншалықты даңқты атақ иеленбесе де, өздерінен шыққан. Бұл дәстүр монғолдар оларды жаулап алып, кейін бірнеше қырғыз көтерілісін басып-жаныштаған 12 ғасырдан басталады. Сондықтан мұнда Кенесарының беделі, шыңғыс тұқымы ретіндегі беделі де көмектеспеді.
Бұдан басқа, қырғыздар Кенесарының атасы Абылай ханның өз жерлеріне жасаған жойқын шабуылдарын есінде сақтап, оны кешіре алмады, әсіресе Абылайдың ұрпағын өз ханы деп мойындауға дейін төмендей алмады. Және олар Кенесарыға бағынбады. Кенесары 1847 жылдың сәуірінде 10 мыңдық әскерімен қырғыздар жеріне басып кірді, бірақ қырғыз манаптары Кенесарыға қарсы бірікті.
Қырғыздардың ескі қақтығыстары уақытша ұмытылды. Сарыбағыштар, солтолар және бұғылардың біріккен жасақтары шабуылдаушыларды талқандады. Өзінің қатыгездігімен Кенесары тіпті өз серіктестерін де теріс айналдырды. Кенесарының қырғыздармен соңғы шайқасы Шу өзенінің жоғарғы ағысында, Тоқмақ маңында, Алмалы алқабында солтүстік қырғыз манаптарының біріккен күштеріне қарсы болды. Ұлы жүздің батырлары Тойшыбек, Сұраншы және Сауырық өз жасақтарымен Кенесары әскеріне қосылып, ондаған шайқасқа қатысты. Алайда Рүстем сұлтан мен Сыпатай би түнде жасырын 12 мың жауынгермен ханның ордасынан кетіп қалды. Жай ғана кетіп қалған жоқ, бұл туралы қырғыз манаптарына хабарлады. Бұл ішінара олардың төменде айтылатын ханның дала заңдары бойынша «заңсыз» әрекеттерімен келіспеуімен түсіндірілді.
Шайқас алдында ханның серіктері оған шағын жеңіл топпен қоршаудан шығып кетуді ұсынды, оған ол: «Егер мен өзім әскерді басқарып, қашып кетсем, енді халықтың ханы бола алмаймын», — деп жауап берді. Кенесары өзінің адал жауынгерлерімен бірге қалып, тұтқынға түсті және 32 қазақ сұлтанымен бірге қаза тапты.
Кенесарының қазасының мән-жайлары туралы кейбір нәрсе белгілі. Тұтқынға түскеннен кейін қазақ сұлтандары өз ханымен бірге Ормон ханның ордаларының біріне түсті. Кейін Кенені әлі тірі күйінде манап Жантайдың қолына берді. Оны бірнеше күн шынжырмен байлап ұстағаны құжаттамалық түрде расталған. Сондай-ақ жоғары текті тұтқынды темір торға салып ауылдарды аралатқаны, адамгершілікке жатпайтын азаптарға ұшыратқаны белгілі. Мұны көптеген зерттеушілер растайды. Ер адамдардың азаптау мен қорлау бойынша қиялы таусылған кезде, тұтқынды кемпірлерге мазақтауға берді.
Алдымен «тірідей қазанда қайнатылған» қатардағы сұлтандарды өлтірді. Жоғарыда айтылғандай, Кенесары қатал мінезімен ерекшеленетін Ормон ханның (Сары Бағыш руының көшбасшысы) ордасына түсті. Оның қазақ ханына деген өшпенділігі соншалық, ол басқа ру басшыларынан Кенесарымен кездеспей-ақ басын алуды сұрады. Бұған түсіндірме бар — қырғыз деректері бойынша Кенесары жауларына патологиялық қатыгез болған, ең бастысы — елшілердің қол сұғылмаушылығы туралы көне заңды бұзған. Ал азапталған елшілер мен шабуыл кезінде оның бұйрығымен өлтірілгендер үшін оған жауап беруге тура келді.
Қырғыз тарихшыларының деректері бойынша, Кенесарының жазасы Жамбы ауылында орындалған. Бір нұсқа бойынша орындаушы Калыгул Алибеков болған, басқасы бойынша — хан жасақтарымен шайқаста қаза тапқан Ормонбек пен Султанбектің ағасы Тайсара, үшіншісі бойынша — Кожобек Таштамбеков. Ал мұрағат деректері би Чижимді атайды.
Қазақ аңыздары бойынша жазаның сипаттамасы мынадай: «Бірінші болып өлім жазасына Кенисарыны шығарды. Сонда ол жиналған халыққа, алыстағы тауларға, көңілді күннің жайдары сәулелері ғана төгілген биік аспанға қарады — айналасына қарап, ән айтты.
Оның әні жиналған халық арасында ұзақ созылды, ол сөздеріне ұзақ бойлады, тыңдағандардың әрқайсысының жанына түскен билік сөздерден ажырауға күші де, тілегі де болмады. Және өз әнінде ол өзінің туған, кең даладағы, туған ауылының ортасындағы бүкіл өмірін, өзінің даңқты жігіттік ерліктерін, қарақшылық шабуылдары мен тонауларын есіне алды, азапталғандардың құрбандықтарын немесе оларға ол ойлап тапқан азаптарды есіне алды, және жүрегі сағынды, ар-ожданы сөйлеп, оны қинай бастады, және жиналған халықтың алдында өз күнәлары туралы айтып, өзінің алдында тұрғандардың бәрін Ұлы құдайды (құдайды) өзі ашуландырғандай ашуландырмауға, өз күнәлары үшін оның басына түскендей ауыр жазаға лайық болмауға үгіттеді. Әнін аяқтады.
Жазалаушы іске кірісті. Әдеттегі қолмен, ұзын пышақпен бір сілтеп ол Кенесарының ішін жарды. Ішек-қарны төгіліп, Кенесары жансыз құлады, соңғы тынысын алып. Жаулары оның мәйітін алып, ұзақ мазақ етті. Содан кейін кеудесін жарып, жүрегін алып, оған құрметпен алшақтады. Кенесарының жүрегі қалың түкпен жабылған болатын, ал мұндай жүрек тек батыл адамдарда болады».
Тағы да бір аңыз бар: «Оны азапты өлімге ұшыратқанға дейін қырғыздар қырық түн бойы оның қасына ең ару қыздарды жатқызған, осылайша олардың ең қас жауы, батыр Кенесары Қасымовтан жабайы ерлікте оған кем түспейтін ұрпақ алуға үміттенген. Кенесары бірде-бір қызбен қарым-қатынасқа түскісі келмеген дейді…». Бірақ оны қырғыздар жоққа шығарады, дегенмен, жалпы алғанда, мұндай дала салтына толық сай келеді.
Қамбар Асланов сұлтан жүзбасы Нюхаловқа Кенесарының «толық» жеңілісі туралы бірінші болып хабарлап, «менің бұл хабарым дұрыс» деп куәландырды. Ол оны өз қолымен таңбаны қоса жазған. Кейбірінің «алдымен қолдарын кесіп, содан кейін өлтірген».
Тұтқынға түскен қазақтардың «қатыгез өлтірілуі» туралы, «жыртқыш халық — жабайы-тасты қырғыздар» тарапынан, өз кезінде Шоқан (Чоқан) Уәлиханов (Валиханов) та жазған, оның Кенесарыға қандай да бір жанашырлығы болды деп күдіктену қиын, дегенмен Абылайдың шөбересі ретінде ол Кене ханға ғана емес, Тянь-Шань тауларында дарда өмірін аяқтаған басқа да көптеген сұлтанға туыс болды. Әйтсе де, Уәлиханов Кенесарыны «далада бейбастақтық жасаған көтерілісші» деп алғашқылардың бірі болып сипаттағанын қайталаған артық емес.
«Құдіретті құдайдың еркімен және ақ патшаның бұйрығымен… Сіздің жауыңыз Кенисара қайтыс болды…». Асландовтың хатынан алынған бұл үзінді орыс билігіне алғашқы хабар болды. «Кенисаралықтар быт-шыт болып, кім қайда қарай шашырап кетті», — деп жазды сұлтан.
Рухани күшті жинайтын уақыт
Қазақтар Кенесарының қазасының фактісін мұқият жасырғанымен, көп ұзамай бүкіл дала бұл туралы айта бастады. Бес күн өткен соң Қара Қамау шатқалына ханның ұлы Жапар аз адаммен жетіп келіп, жеңіліс туралы хабарды растап, адамдарға дереу Шу өзеніне көшуді, ол жерден Талас аңғарына өтуді бұйырды. Жапар әлі әкесінің, бауырларының және олардың сарбаздарының қазасына сенбеген болуы керек. Тағы бір ай оның шағын жасағы соңғы хабарларды күтіп тұрды. Ондай хабар алмай, ол тез жүрісімен Шу өзенінің арғы жағындағы Қаратау тауларына қарай жүрді.
Батыс Сібір генерал-губернаторы Петр Горчаков шайқаста көзге түскен барлық қырғыз манаптарын марапаттады, ал Кенесарыны өлтірген манап Калигул Алибековке алғыс хатпен жүгініп, оған күміс медаль табыс етті.
Шайқастарда қаза тапқан қазақ жігіттерінің бастары Қоқан ханына сыйлық ретінде жіберілді, ал Кенесарының өзінің басы Ресей патшасына Петербургке сыйға жіберілді.
Мүмкін, дәл қазір — дүниежүзілік коронавирус пандемиясының өрті ұлғайған кезде — Кенесары ханның басын туған жерге қайтару мәселесін қайтадан көтеретін ең қолайлы уақыт шығар, бірақ енді ең жоғары ресми деңгейде?
Мистикалық болжамды ешкім жойған жоқ.
Ескертпе: фотода бейнеленген бас — «Аманат» фильмін түсіру үшін режиссер Сатыбалды Нарымбетов жасаған муляж ғана.
