Қазақстанда 25 желтоқсанда Психолог күні аталып өтеді. Бұл күн Вундттың алғашқы лабораторияны ашуының құрметіне кәсіби мереке ретінде таңдалған (1879 жылы Вундт эксперименттік психологияның алғашқы зертханасын құрды). Мұндай шешім Қазақстан психологтары қауымдастығының кездесуінде қабылданды. Осы орайда VRK News агенттігі сіздердің назарларыңызға көкшетаулық қазіргі заманғы психология шебері Марс Галеевич Субханкулов туралы эссені ұсынады, ол туралы Қазақстанның әрбір отандық психотерапевтінің дерлік құлағы шалған. Ал ол өзінің қазірдің өзінде 81 жасында айналысып жүрген ісін мультимәдени дзен және өзгелер үшін болмыс ерлігі деп атауға болады.
***
Алдымен мен онымен сырттай таныстым. Жай ғана 1994 жылғы желтоқсанда «Оқжетпес-экспресс» облыстық апталық газетінің редакциясында тосыннан бір оғаш психология профессоры туралы әңгіме шығып қалды... Наташа, тілшілердің бірі, зор ықыласпен еске алды: таң атқанда туристік жорық шатырынан жорғалап шығып, оның қызы шатырдың кіре берісінің алдына жорыққа қатысқан әріптестердің біреуі қойып кеткен толы стақан бүлдіргенді аң-таң болып байқаған... Әрине, бұл сюрпризге жомарт Марстың қолы болды. Содан кейін Наташадан студенттік өмірдің жаңа бөлшектері төгіле бастады... Ол оғаш «оқытушының» сабақтарда одан да оғаш қылық көрсеткені есіне түсті: студенттер аудиторияға орналасып жатқанда, лектордың өзі тозығы жеткен жемпірімен галерка жақтағы үстелдердің біріне жата салып, қоңырау соғылуын тыныш күтіп жатуы мүмкін болатын... Мен жаңа бөлшектерді күтпей, жергілікті көрікті жердің телефонын сұрап алып, дереу қоңырау шалдым...
Маған есікті қысқа қырқылған шашты, арық денелі, орташадан сәл ғана аласа бойлы, үйдегі трико киген ер адам ашты.
— А... ал, кіріңіз, кіріңіз... — деді кең төрт бөлмелі пәтердің иесі тез-тез сөйлеп, мейірімді түрде тәпішке киюді ұсынып.
Мені бірден таңғалдырғаны — бұл шағын пәтер мәңгілікке батып кеткендей көрінген әдеттен тыс заттар мен заттарша таңғажайып жиынтық. Алдымен мені «штурвал» таңғалдырып, есте қалды. Дәлірек айтқанда, бұл есік алдындағы кіреберістің дәл өзінде тұрған, арбадан алынған, спицалары бар үлкен нағыз дөңгелек еді, назарды өзіне байлайтын және қайдан келгені белгісіз көшпелі өмір салтының капитандық элементі. Ол кіретін кез келген адамды шексіз дала кеңістігіне бе, әлде мұхит толқынына ма батырып, ерекше әлемге, жан балдырларының, жусан иістерінің, ғарыштық шытырман оқиғалардың және от шашқан, ұшқынды көңілділіктің әлеміне еріксіз бастамашылық жасайтын еді.
Бірінші күні не туралы сөйлестік? Марс Галеевич мені өзі жасаған сүйікті шырғанақты кілегей майымен қонақ етті, ақсақалдардың ұлы дәстүрлерін ұмытпау дұрыс емес екені туралы айтты. Бірнеше рет, назарды ерекше аударғысы келгендей, психея шебері Бурабайдағы Ясная Полянаның әлдеқайда барабар атауы туралы айтты, оны қарт қазақтар өте қатаң атаған — «Ой аланы» — «Ой-толғаныс, шабыт алаңы». Оны «Абылай хан алаңы» деп өзгерткеніне наразы болған Қазақстан психологтары қоғамының вице-президенті осылайша бастапқы атаудың, оның барысында осы алаңның нағыз рухани күш орнындай мақсатының да ұмытылу қаупі туындайтынын атап көрсетті. Шын мәнінде дәл осы жерде ежелден, Жоңғар шапқыншылығынан әлдеқайда бұрын, қазақ рулары ақсақалдары күнделікті және стратегиялық істерді талқылау үшін жиналған. Дәл осы жерге біздің ата-бабаларымыз ең қиын өмірлік, тағдыршешті мәселелердің шешімін алуға келген. Айтуларынша, адам осы алаңда түнесе, таңертең не істеу керектігін анық түсініп оянады. Әлі кеңес жылдарында республикалық психологиялық олимпиадаларды ұйымдастыра отырып, Марс осы жерге студенттерді әкелетін, қазіргідей-ақ помпоны бар әдеттегі қалпағын киіп, оларды шеңбер бойына отырғызып, «қасиетті болмыстың» тірілтуші энергетикасын жүрекпен тықылдатуға шақыратын.
Айту керек, Бурабайда кеңестік буддологияның және шығыстанудың негізін қалаушы Федор Щербатской (1866-1942) соңғы тыныс-тірлігін тапты. Тегі поляк аристократы Федор Ипполитович Үндістан мен Тибетке бірқатар сапар жасады, XII Далай-ламамен тікелей араласып, достасты. Буддистердің өздері оны гуру ретінде құрметтеді. Щербатской ғылыми мектебі 1937 жылы талқандалып, қуғындалады, ал өзі кеңес өкіметі алдындағы ғылыми және ұйымдастырушылық еңбегіне қарамастан, шығыстануда идеализммен күрес жөніндегі идеологиялық науқанның нысанасына айналады. Соғыс басталғанда, 1941 жылы, оны аман қалған бірқатар ғалымдармен (олардың ішінде «ноосфера» ұғымын қалыптастырған Владимир Вернадский сияқты атақты тұлға да бар) бірге Солтүстік Қазақстанға эвакуациялайды, онда ол өмір жолын 1942 жылғы 18 наурызда Бурабай кентінде аяқтайды. Марстың әкесі сол кездері жауапты сауда қызметкері болған, ол да Сталиндік қиын-қыстау кезеңде көп азап шеккен, сондықтан оның балаларының біреуін психологтыққа тартқан болуы керек.
...Шығыстық отырыста отырып, біз Марспен кездескен алғашқы күннен бастап Кастанеданың кітаптарынан алған әсерлерімізбен бөлісуден жалықпадық, оның үстіне ол бұл кітаптарды 70-жылдардың басында-ақ самиздат түрінде бойын жинамай оқығанын есту мен үшін ашылу болды. Ал мен аңқау адам, олар Одақта тек 80-жылдары пайда болды деп ойлаппын! Арамызда оқылған кітаптар бойынша растайтын ақпарат алмасу тез өтті, олардың атаулары мен авторлары біз үшін, қазір де аңсаған пароль сияқты, әлі Герман Гессе «Демианда» сипаттаған мандайдағы қандай да бір көзге көрінбейтін Қабыл таңбасы сияқты естіледі. (Ой, кешіріңіз Марс Галеевич, әрине, «Хёссе» деп айту дұрыс — әрине, бірінші дыбысты жұмсақ айту керек, германдардың өздері сияқты). Мен оның Даниил Андреев және оның Субханкуловтар бүкіл отбасымен дауыстап оқыған «Әлем раушаны» туралы ойлы пікірін есімде сақтадым. Ал бұл онтологиялық сайқал, шын мәнінде теңдесі жоқ Ошо, оның кітаптарын мен кейін Марстың тамаша кітапханасынан шайнап кеттім! Адольф Харраш, Иккю Содзюн, Георгий Гурджиев, Николай Абаев, Джон Лилли, Рам Дасс және «ит» Авессалом Подводный өзінің таңғажайып «Жіңішке жетілік туралы повесімен». Тағы қанша автор мен замандасты, көршілер мен жолаушыларды, әріптестер мен достарды атап шыға беруге болады, оларды осы дана адам тереңірек және нәзік түсінуге көмектесті!
Келесі күні-ақ Көкшетаудың колледждерінің бірінде оның дәрісінде болғандай едім. Оның парталар арасындағы бір өтпеден екіншісіне жеңіл жүріп жүру мәнері баурап алды. Бұрынғы спорттық гимнастика шебері иілгіш әрі жылдам тұлғасы барлық дерлік жасөспірімдер мен қыздардың назарын аударды, олар ыржыңдап немесе аса тұңғиық үнсіздікпен оның «құстың» сөзін тыңдады, ол жер-жерінде үзіліп, ұғымдық экстазға келтіретін интонациялық тенор үнмен аяқталатын: «Ага, ага...»
Ол қазір де, жетпістен асқанда да, секіргіш және серпімді, ширақ және жылдам қозғалады. Оның қол саусақтарын еріткіштер мен майлы бояу жеп, бүлдіргенімен — бірнеше онжылдық бойы Марс абстрактілі кескіндемемен әуестеніп, сурет түсірудің түрлі техникаларымен тәжірибе жасады, өз шедеврлерін қолынан келгенше мазақ етті, оларды кең жұртшылық әлі жақында ғана, оның әзірге сирек көрмелерінде көре бастады — бірақ сонда да сансыз кружево түс-ойлардың өрмегі туып, енді өз өмірімен өмір сүруде, оның құштар сызықтары көрермен санасының құрылымын қатал әрі нәзік пальпациялап, көзге көрінбей жіңішкертіп, жұмсартады. Желмен тербелетін өрмекке оның қоштасу рәсіміндегі сүйікті әрі міндетті сөзі де ұқсайды: «Ал? Ладушки?!». Ол, сыртқы өмірлік оқиғалардың бәріне қарамастан, марстық болмыстың ішкі үйлесімділігін, тағдырдың, істердің, ойлардың органикалық байланыстылығын дәл бейнелейді.
Марстың арқасында мен бұл сөздің эзотерикалық мағынасында журналист болдым, ол менің әдеттен тыс, стандартты емес, өзге адамдарға да, ең қарапайым адамдарға да деген тәбетімді оятты. Оның ойланбай жасалған арандатуларына берілген құлыңыз шытырман оқиғаға араласып, мектеп психологтарының курстарына қатысты. Курстармен бірге жүрген бірегей марстық психотренингтерде мен армиялық-қайта құру шогынан кейін алғаш рет қайта табылған әлеуметтік барабарлықтың сән-салтанатында шомылдым. Сонымен қатар соңғы сабақта партаның астында есуас мияулап, нәзіктікпен жорғалап жүріп, жаңадан піскен психологтарға өзімнің жеке кітапханамның дерлік бәрін сыйлап жібердім. Маған не болғанын білмеймін, бірақ ересек және онша емес апай-мұғалімдермен қоштасу азапты ауыр болды, олардың бақытты көздері менің қарашықтарымда өте ізгі шығармашылық оттың белгісі ретінде жануда қалды.
Атап көрсету керек, қазір сәнді психотренингтерді Одақта бірінші болып 70-жылдардың бірінші жартысынан бастап дәл Марс өткізе бастады. Ал ол студенттер мен шенеуніктердің арасында да, түрлі жастағы, мінезді және кәсіптегі адамдар арасында да өткізген психотренингтерде болған нәрсені мен топ үшін күтпеген жерден мүлдем беймәлім болып шыққан, бәріне белгілі кеңістіктерге қуатты және сонымен бірге нәзік басқарылатын, дәл дозаланған старт деп сипаттар едім. Сонымен бірге адамдар өте сезімтал бақылау астында жалындап жанатын және кейде өте қаһарлы танылмайтын аймаққа жанасты. Оқушылардың нағыз Ұстазбен жақсы бүркемеленген кездесуі пайда болды...
Қазір мен біршама салқын қанмен мынаны айтамын: Марс сол кезде мен үшін де, оның көптеген ізбасарлары мен достары үшін де айқын супернашақор болды. Өзіне тән жандану-катализатор, оның пайда болуы мен болуымен бірге жүретін адамдар мен жағдайларда қуатты рухани-орталықтандырушы дауылдар мен құйындар тудыратын. Марс менің Ұстазым болудан бас тартты (дегенмен мен оны барыбір солай санаймын), бірақ санасыздықтың шекті тереңдігіне үңілгенін мойындады, онда ол кездестірді... Бірақ жоқ, бұл құпия тәжірибе туралы айтудың керегі жоқ, ол он жыл бұрын айтқан нәрсе жақында маған мүлдем басқа жарықта көрінді және бірдеңені байқамай бұрмалау оп-оңай...
Адамды тануды қаласаң — достарын таны. Маған Константин Ганин есімде қалды — тыныш табиғи дарын иесі, құдіретті дарынды суретші, Марстың тренингтерінде серіктес-суретші ретінде көмектесті. Есімде, ол менің болмысымның, Марстың өткір сөзімен айтқанда, «жерді мұрнымен жыртып жатқан» болмысымның мәнерлі портретін салды. Өзіме-өзім ширыға күліп, тренингтегі әріптестердің болмыстарының одан кем емес колоритті портреттеріне садомазохистік күлімсіреуге тура келді. Ганиннің суреттері серіктестің қызуқанды болмысын жұмсақ толықтырды.
Оның тәлімгерлері туралы айтсақ, Марс Галеевич Татар-Башқұртстаннан шыққан өзінің көрнекті ұстазын, кеңестік психологиялық ой негізін қалаушы Вольф Мерлинді жиі еске алатын, оның басты идеясы — еркіндік, толық, тотальды еркіндік (экзистенциалдық қана емес, сондай-ақ дене, организмдік). livejournal-да Вольф Соломонович туралы оның ұлы Валерий Мерлиннің өмірбаяндық жазбасы бар, ол Марстың шақыруымен әкесі 1982 жылы қайтыс болғаннан кейін бір уақыт Көкшетау педагогикалық институтында тұрып, жұмыс істеген.
Бірақ тақырыпқа оралайық. Менің сол кездегі эзотерикалық бағыттағы әдебиетке және алхимиялық «жобаларға» максималистік бағдарым мен газеттен өз еркіммен кеткенде өзін көрсетті. Сол кезде жұбайым шағын ұлымен Алматыға дипломдық жұмыс жазуға және қорғауға кетті, ал мен, паразит, мүлдем өзімшілдікпен бас редактордың мүлдем әділ сынына күмәндануға мүмкіндік бердім, ол мені оның жоқ кезінде хатшыға деген тым жағымды қатынасымның арқасында өтіп кеткен тым дерзкі материал үшін ақылға шақырған болатын. Міне, жұмыссыз қалдым, демек, күнкөріс қаражатынсыз....
Және тағы да, әрине, Марс көмектесті. Автобус аялдамасының жанынан өтіп бара жатып, ол мені байқап, менің сұмдық көңіл-күйіме бірден қызығушылық танытты. Ол тапқан шығу жолы данышпандықпен ақылсыз болды: ол маған, ешқандай әдеби курсты бітірмеген және қандай да бір дәстүрлі гуманитарлық білімі жоқ адамға — оқытушы вакансиясын ұсынды! Ал, ессіз ғой, одан не аласың! Келісуге тура келді, басқа жол берілмеген. Осылайша мен екі жыл студент-психологтарға «эзотерикалық әдебиет» және «дінтану» курсын оқыдым және сол кездегі Көкшетаудың жоғары оқу орындарының бірінің психология кафедрасына бекітілдім. Бұл менің ең шоғырланған садханам, шәкірттік кезеңім болды. Мен негізге Сэлинджер, Розанов, Кавабата шығармаларын, хайкуды, Михаил Булгаковтың мәтіндерін, өзім жақсы көретін басқа да жазушылар мен ақындарды алдым және кейде біршама эксцентрик нысандарда студенттерге осы шедеврлерде өзім жеке сезінген терең метафизикалық көңіл-күйді жеткізуге тырыстым. Мен көбіне интуицияға сүйендім, дәрістер мен практикалық сабақтарда аямай импровизация жасадым, бірақ сонымен бірге өз тәрбиеленушілеріммен бірге жұптың ортасында немесе соңында кенет осы қасиетті діріл мен омыртқадағы құрт жүгіру күйіне енгенде шексіз бақыт сезіндім. Жігіттер мұны сезінді және ұсынылған кітаптарды ешқашан оқымаса да, бірақ мәтіндердің ұшқындай билейтін тұлғаларының ішкі өзегіне жанасты. Мен осы өткір жанасулардың жетекшісі рөлін, мүмкін өте таза емес, бірақ шынайы, кем дегенде бір дәрежеде орындай алғаныма бақыттымын. Табиғи, Марстың жігерлендіретін қолдауынсыз болмады, ол оқыту ісіне шығармашылықпен ғана емес, сонымен қатар толық жүйелі түрде келуге көмектесті.
Екі жыл өткенде, отбасында туындаған қаржылық қиындықтарға байланысты оқытушылық «кресттен» кетуіме тура келді. Мен әлдеқайда жоғары жалақы алатын күзетші ретінде конъюнктуралық сапада өзімді сынап көрдім, бірақ кейін республика картасында жаңа астана пайда болды, және өмір мені қайтадан журналистік жолдың жағасына ұрды.
Марспен ажырасудың жылдары зымырап өтті, міне, Астананың көшесінде бір мүлдем кездейсоқ кездесу кезінде мен кенет Марс Субханкуловтың әлі де фотосуретші екенін және фотосурет оның жаңа хоббиі екенін білдім. Көкшетау гуманитарлық-экономикалық университетінің профессоры, ол әлі күнге дейін Қазақстан психологтар қоғамының вице-президенті және Тренингші-психологтардың халықаралық қауымдастығының (Нью-Йорк, Бруклин) құрметті мүшесі, 70-80-жылдары КСРО психологтар қоғамы орталық кеңесінің мүшесі болған және осы күнге дейін Астанадағы «Океан-Арт» арт-терапия шығармашылық орталығының ғылыми жетекшісі ретінде белсенді шығармашылық қызмет жүргізеді екен. Ол маған сүйіспеншілікпен және өзіне тән өзіне-өзі ирониямен өз альбомын көрсетті, онда мен микроәлемдердің нәзік тепе-теңдігімен таңғалдыратын фотожұмыстарды көрдім, бірақ кездесу, айтуға болады, сырғанау ырғағында өтті, ал мен сол кезде, өкінішке орай, ең жақсы шығармашылық қалыпта емес едім. Тек астаналық «Has Sanat» галереясы «Океан-Арт» арт-терапия орталығының қолдауымен 2005 жылғы қарашада құрметті «Интерконтиненталь» қонақүйінде «Бейнелену» көрмесін ашқанда ғана, Марс мен үшін жұмбақ болып қала беретінін түсіндім. Көрменің кейіпкерлері өте дарынды екі автор — әке мен қызы Субханкуловтар болды. Вернисаж келушілерін өте еңбекқор және әлемге жауапты қазақ-башқұрт-татардың арандатушылық рухы еріксіз жұқтырды, ол мексикалық толтек дон Хуанның, маниакальды әсерленгіш американдық аустриялық Фредерик Перлздің, айлакер қожа Насреддиннің және берік нәзік лама Чогьям Трунгпаның жарылғыш психикалық қоспасын бейнелейді.
«Табиғи пайда болулар», Марс өзінің фотожұмыстарын осылай атады, бұл адам белгілі бір сенсорлық шекарада шекті психикалық ашықтық жағдайында болжайтын көзге көрінбейтін тылсым. Өйткені дәл ішкі жалаңаштық, өмір ландшафтына медитативті-фондық сезімталдық организмнің сенсорлық жүйелеріне күтпеген жерден қатып қалуға және нақты анықталған сәтте қуатты «Зениттің» затворын басуға мүмкіндік береді. Ақылды түрде, осылай, микроәлемнің мұрнынан шертіп жіберу, кішкентай әрі соншалықты байқалмайтын тамшы кенет үйлесімділіктің таңғажайып бүршігіне айналған сәтте! Қарапайым жылтылдардан, тастардың түйіршікті кедір-бұдырларынан тіпті жұмақ бақтарын да сұлулығымен басып өтетін, назарды соншалықты байлап тастайтын тамаша пейзаждар пайда болғанда, ұлы рухани сюжеттерді шашыратып тұрған фотодан өзіңе «шұғыл материал жазу керек» деп жиырма рет міңгірлеп, ақылға сыймайтын күш салып әрең кетесің. Ал осы фотолардың кездейсоқ нәзік көрерменімен не болады? Оған осы үйлесімділіктен бұрылып кеткісі келеді, жүз сексен градусқа, ол соншалықты таңғалдырады... Бірақ оның жұмыстарын өзің көріп, рухани интонациялардың әуендерін тыңдап, поэтикалық фотоарандатуларға құлақ түріп, олардың арқасында өзіңнің жеке әлеміңнің номадтық тереңдігі мен мәніне үңілген жақсы — нәзік, оғаш, айнадай күтпеген...
Марс Галеевичтің қызы Евгения, суретші, хатха-йога және цигун жаттықтырушысы, қазір Мәскеу облысында тұрады, ал оның жұмыстары Ресей, Германия, Венгрия, Израиль және Канададағы жеке коллекцияларда сақталған. Ол әкесіне жиі келеді, оның тренингтеріне қатысады, өз бетінше сабақтар да өткізеді. Оның көрмеде ұсынылған суреттерінің бірінде әке бейнеленген, дәлірек айтқанда, тіпті Марс емес, оның марсиандығы, сол, қоштасу кезіндегі...
Білесіз бе, мұнда тағы бір назар аударарлық штрих қосыңыз. Бірде мен бүгін, дейді, әлемдегі құрметті ағартылғандардың бірінің туған күні деп айтып қалғанымда, Марс лезде жауап берді:
— Қызымның туған күні болып тұрғанда, маған қандай да бір Лилли не? — Дзен шеберіне лайық өткір мағыналық соққы көз ілеспес бір сәтте менің жүзімді сергітіп, мені қымбатты құндылықтар жағына қайтарды. Бұл — бүкіл Марс — Құдайдан берілген психея, кескіндеме және фотосурет қазақстандық ерлікші.
VRK News анықтамасы. Марс Галеевич Субханкулов Қазан университетінің орыс тілі, логика және психология факультетін бітіргеннен кейін жарты ғасырдан астам уақыт Көкшетауда өмір сүріп, шығармашылықпен айналысады. Ол жүздеген ізбасарының ұстазы, Көкшетау университетінің профессоры, ҚР Психологтар қоғамының вице-президенті, 70-80-жылдары КСРО Психологтар қоғамы Орталық кеңесінің мүшесі, Тренингші-психологтардың халықаралық қауымдастығының (Нью-Йорк, Бруклин) құрметті мүшесі. Адамның психофизиологиялық ресурстарының ерекшеліктеріне арналған кандидаттық диссертацияны болашақ профессор Ленинград университетінде психология докторы Вольф Мерлиннің жетекшілігімен қорғады, ол кейін оған Рух жағынан ең жақын адамға айналды. Қазіргі заманғы психология шебері Марс Галеевич туралы әрбір отандық психотерапевттің құлағы шалған, оның адам психикасының сарқылмас мүмкіндіктерін тану бойынша бірегей әдістемесін біздің елімізде ғана емес, Германияда да, Ресейде де табысты пайдаланады, онда достар-ізбасарлар, әрқайсысы жан дүниесінде сәл марсиан... Марс Галеевич бүгінге дейін Қазақстанның түрлі ұйымдары мен мекемелерінде, оның ішінде Астанада «Қасиет» тұлғаны дамыту орталығымен бірлесіп белсенді түрде тренингтер өткізеді.
Бейбіт Саханов, Астана, 2007-2016
