Астана, 13 қараша. VRK News тілдік химералар туралы талдамалық баяндаманы және орыс, қазақ, ағылшын тілдеріндегі интерактивті лонгридті жариялады, деп хабарлайды редакция лонгридте.
Баяндама «Тілдік химералар. Қазақстан мысалы» деп аталады; ол лонгридпен бірге қазақ әріптері мен аударылмаған грамматикалық тұлғалардың орыс тіліндегі ресми мәтінді қалай бұзатынын, ал жасанды тұрмыстық сөздердің қазақ тілінің өзіне қалай кедергі келтіретінін көрсетіп, бұл екі мәселені ажырататын ережелерді ұсынады.
Баяндама химера деп екі тілдің элементтері қосылған, әрі қабылдаушы тіл бөгде элементті өз заңымен игере алмай, соның салдарынан қалыпты жұмыс істемей қалатын құрылымды атайды: сөз септелмейді, сөйлем байланысынан айырылады, жазба іздеуде табылмайды. Ең айқын мысал — Қапшағайды қайта атау туралы жарлықтың тақырыбы: бір жолда ескі атау орысша септелген, «города Капшагая», ал жаңасы қазақ графикасында, септіксіз қалдырылған, «в город Қонаев» (№885 Жарлық). Халық Кеңесі туралы конституциялық заңның орыс тіліндегі мәтінінде «Қазақстан Халық Кеңесінің Төралқасы» тіркесі мен оның «Төралқа» қысқартуы 18 рет кездеседі және көбіне өзі білдіре алмайтын септікте тұрады, дегенмен сол заң «Президиум» деген орысша баламасын береді (№298-VIII заң).
Баяндама әр тұжырымды түпнұсқа бойынша — Конституция, заңдар, жарлықтар, ведомстволардың жауаптары, Терминком жинақтары мен құрылыс нормалары бойынша — тексереді және тексеру сәтсіз болған жерді ашық айтады. Онда 81 тексерілген дерек, дереккөздер арасындағы 15 алшақтық және 13 «ақтаңдақ», яғни деректері жоқ сұрақ бар. Үш өлшеуді редакция өзі жасап, оны кез келген адам қайталай алатындай етіп сипаттады: Конституция мен №298-VIII заңның орыс тіліндегі мәтіндеріндегі тұлғаларды санау, қазақ және орыс әріптерін Юникод стандарты бойынша жіктеу және елорданың бір даңғылының алты жазбасымен іздеу тәжірибесі.
Баяндаманың басты қорытындылары үш нәрсеге қатысты. Біріншісі — таңдамалылық. Орыс тілінде «теңге», «Қонаев» және «область Жетісу» деп жазатын сол мемлекеттік органдар ағылшын мәтіндерінде the tenge, Konaev city және Zhetysu region деп жазады (Конституцияның ағылшынша мәтіні). Латын негізіндегі, Ñ және Q әріптері бар қазақ графикасы кем дегенде жоба ретінде бар: заң талабы деп аталатын норма тек орыс мәтініне қолданылады. Екіншісі — өз дәстүрінен ажырау. Алматы, Кокшетау, Ерейментау 1993–1999 жылдары септігімен және сын есімімен бірге жаңа орысша транскрипция ретінде енгізілді, орыс тілі оларды қабылдады; 2020-жылдары транскрипцияның орнын қазақ графикасын көшіру басты. Үшіншісі — цифрлық бағасы. Юникод стандарты үшін қазақтың ә, ң, і әріптері мен орыстың а, н, и әріптері — әртүрлі әріптер, сондықтан кәдімгі іздеу Мәңгілік Ел даңғылының алты жазбасының біреуін не екеуін табады, ал қалыпқа келтіретін кілт — алтауын да.
Тақырыптың екінші жағы — қазақ тілі. Президент «Қазақ тілі» қоғамының X құрылтайында 10 қарашада қолданысқа енген 27 сөзді және қажеттілігі күмән тудыратын сегіз жасанды сөзді атады: күйсандық, қылтима, үнқағаз, жеделсаты және басқалар (Президенттің сөзі). Ол емлені 2027 жылдың соңына дейін ретке келтіруді тапсырды; мемлекеттік деңгейде бекітілген соңғы орфографиялық сөздік 1983 жылы шыққан. Баяндама сегіз сөздің әрқайсысын талдап, ортақ заңдылықты табады: олардың бәрі бұрыннан игерілген атауы бар тұрмыс заттарын білдіреді, ал тұрақтаған 27 сөздің ішінде тұрмыстық сөз мүлде жоқ. Жаңа сөз бос орынды толтырғанда жеңеді, игерілген сөзді ығыстырғанда жеңіледі.
Баяндаманың ұсынымдары бір қағидаға саяды: қазір араласып кеткен үш нәрсені — мемлекеттік тілдегі ресми атауды, оның басқа тілдегі мәтінде берілуін және техникалық сақталуын — ажырату. Мемлекетке баяндама орыс және ағылшын мәтіндерінде қазақ атауларын берудің алғаш аталғанда жақша ішінде қазақ тұлғасы көрсетілетін бірыңғай ережесін ұсынады. Мемлекетке арналған тағы екі шара — «Тілдер туралы» заңның 19-бабын емле нормалары туралы 21-баппен бірге ресми түсіндіруді және №298-VIII заңның орыс тіліндегі мәтінінде барлық септігімен «Президиум Народного Совета Казахстана» тұлғасы. Тіл мамандарына — бекітілген терминді бір буын ішінде бір реттен жиі өзгертпеу және жаңа сөзді жаңа ұғымға енгізу. Баяндама оларға қазір бір жылдарға 35,3% және 12,3% деген екі үлес жүрген Терминком статистикасының бірыңғай әдістемесін жариялауды және қазақ географиялық атауларын орыс тілінде беру жөніндегі нұсқаулық дайындауды да ұсынады. Редакцияларға — ішкі стандарт және септелетінді септеу. Әзірлеушілерге — жазбаларды жазуы бойынша емес, ЖСН мен БСН бойынша байланыстыру және тізілімдерге кирилл мен латын араласқан сөздерді өткізбеу.
Редакцияның баяндама мен лонгридтегі ұстанымы тікелей айтылған. Қазақ тілінің мемлекеттік тіл мәртебесі Конституцияда бекітілген және дау тақырыбы емес. Баяндаманың нысаны — мәтіннің сапасы: әр тіл өз грамматикасымен өмір сүруге құқылы, қазақ тілі Мәскеу мен Орынбор деп қалай еркін айтса, орыс тілі де Алма-Ата мен Кокчетав деп солай айтқан. Мемлекет мемлекеттік тілдегі атаудың тұлғасын белгілеуге және 1990-жылдардағыдай екінші тілге жаңа транскрипция ұсынуға құқылы, бірақ екінші тілге транскрипциядан бас тартылған жерде норма бұзылады. Редакция мұнда тілге қарсы күресті көрмейді: бұл нормалар арасындағы олқылықтан туған түсінбеушілік, оны тыйым емес, ереже емдейді.
Лонгрид баяндамаға негізделген, бірақ көпшілік оқырманға арналып жазылған: 12 тарау, әрқайсысы тірі оқиғадан басталады, ал термин жұмбақтың шешімі ретінде пайда болады. Оқырман химераны өзі табады, «Төралқа» сөзіне септік «жалғап» көреді, төрт тілдің кестесін ресми мәтіндер мен баспасөз арасында ауыстырады, музей — мұражай — музей терминдерінің тербелісін көреді, тренажерде даңғылды іздейді және әріптің Юникод бойынша жіктеле ме, жоқ па, соны тікелей браузерде тексереді. Орыс мысалдарындағы қазақ әріптері үзік сызықты «тігіспен» белгіленген, әр сілтеме дереккөздің атауын ашады, ал соңында оқырман Қапшағай туралы жарлықтың тақырыбын өзі түзетеді. Редакцияның білуінше, Қазақстанның медиа кеңістігінде бұл тілдік химералар екі жақтан бірдей — орыс тіліндегі ресми мәтінде және қазақ тілінің ішінде — талданған әрі қорытындыларын өзің тексере алатын алғашқы материал.
Тақырыптың неге осы уақытқа дейін тұтас көтерілмегенін редакция баяндамада былай түсіндіреді. Даулар бөлек-бөлек жүрді: жаңа терминдер туралы — Терминком мен Президенттің тізімі төңірегінде, қайта атау туралы — Сейітқазы Матаев пен Олжас Сүлейменов ұсынған Алма-Ата атауын қайтару төңірегінде. Орыс тіліндегі ресми мәтіннің грамматикасымен не болып жатқанын ешкім бір мәселе ретінде қарамады: ол құқық, лингвистика және цифрлық жүйелердің түйіскен жерінде жатыр, ол туралы деректер жиналмаған. Оның үстіне орыс мәтініндегі қазақ тұлғасы туралы кез келген ескерту мемлекеттік тілге қарсылық ретінде оқылуы мүмкін. Баяндама бұл қауіпті шешімдердің тетігі мен бағасы туралы айтып, ешкімге ниет телімей жоюға тырысады.
Баяндаманы қазақ тілінде — «Тілдік химералар. Қазақстан мысалы» (PDF, 1,1 МБ, 89 бет) — орыс тілінде — «Языковые химеры. Кейс Казахстана» (PDF, 1,1 МБ, 89 бет) — және ағылшын тілінде — «Linguistic Chimeras. The Case of Kazakhstan» (PDF, 1,0 МБ, 87 бет) — жүктеп алуға болады.
Бұған дейін біз Президенттің қазақ емлесін 2027 жылдың соңына дейін ретке келтіруді тапсырғаны туралы да жаздық.
Мәні неде: Орыс мәтініндегі қазақ атаулары мен қазақ тіліндегі жаңа сөздер тілдің өзін емес, мәтін ішіндегі байланысты, іздеуді және оқырманның сенімін бұзады. Баяндама тілдер арасынан таңдау жасауды емес, әр тілге бөгде есімді өз заңымен берудің ережесін беруді ұсынады.
Бұл кімге тиімді: Бір мағыналы ресми мәтін қажет судьяларға, заңгерлерге және аудармашыларға; бірыңғай стандарт қажет редакцияларға; қазір бір жазба әртүрлі жазылғандықтан табылмайтын мемлекеттік тізілімдерді әзірлеушілерге; әрі жасанды сөзден гөрі дәл әрі уақытында енгізілген сөз пайдалырақ қазақ тілінің өзіне.
Негізгі мәлімет: 2026 жылғы 15 наурызда референдумда қабылданған жаңа Конституция орыс мәтініне «теңге» жазуын енгізді; 1 шілдеден бастап Әділет министрлігінің түсіндірмесі бойынша мемлекеттік органдар оның терминологиясын қолдануға міндетті. Баяндама 2026 жылғы 12 қарашадағы деректерді көрсетеді; пайдаланылған дереккөздер тізімінде 85 позиция бар.
