Лондон полициясының зияткерлік меншікке қатысты қылмыстарды тергеу бөлімі қазақстандық Александра Элбакянды киберқылмыскер деп атады. Оның Sci-Hub сайты ондаған миллион ғылыми мақалаға тегін қолжетімділік береді. Лондон полициясының пікірінше, олар фишингтік шабуылдар арқылы заңсыз алынған, деп хабарлайды VRK News.
Полицейлер студенттер мен университеттерге жүгініп, бұл сайтты пайдаланбауға шақырды. Ол әлемдегі жарияланған ғылыми жұмыстардың 80%-дан астамын қамтиды. Sci-Hub ғылым жолындағы барлық кедергілерді жою үшін құрылған және Elsevier, Wiley және Springer сияқты баспагерлерге үлкен жарналар төлемеуге мүмкіндік береді.
Британдық Independent газетінің жазуынша, полицияның деректері бойынша Sci-Hub университет қызметкерлері мен студенттерін алдап, олардың есептік деректерін иемдену үшін фишингтік электрондық хаттарды пайдаланған. Кейін бұл ақпарат университет желісін бұзу және зерттеу жұмыстарын жүктеу кезінде қолданылған. Ұлыбританияда кемінде 42 университет шабуылға ұшыраған.
«Студенттер мұндай веб-сайттарға кіру заңсыз екенін білуі тиіс, өйткені онда ұрланған зияткерлік меншік орналастырылған. Сайт келушілері өздерінің есептік деректерінің ұрлануына өте осал», — деді детектив Кевин Айвс.
Оның айтуынша, студенттер үйде оқиды және университеттердің студенттердің ұрланған ақпаратқа қолжетімділік алуына жол бермеуі маңызды.
Сыртқы материал: cdn.jwplayer.com
«Студенттер мен университеттердің киберқылмыс жағдайлары туралы хабарлауы өте маңызды, сонда біз соңғы қауіптер туралы нақты түсінік қалыптастырып, Sci Hub сияқты киберқылмыскерлердің құрбаны болмау жолында ең жақсы кеңес бере аламыз», — деді ол.
Полиция университеттердің IT-бөлімдеріне Sci-Hub-ты өз желісінде бұғаттауды кеңес етіп, студенттерді жеке және университеттік есептік жазбалары үшін бөлек құпия сөздерді пайдалануға шақырады.
Александра Элбакян кім
Бұл интернет-қарақшыны АҚШ-тың әділет министрлігі де, күшті заң бұлшықеттері бар ашулы баспалар тобы да аңдып жүр. VRK News агенттігі бұған дейін оның туралы «Александра Элбакян: Қазақстандық Робин Гудты АҚШ ғалымдары қолдады» тақырыбымен өз материалында әңгімелеген болатын. Сонымен қатар уақыт өтіп жатыр, 2019 жылы АҚШ әділет министрлігі Александра Элбакянға қатысты іс тергеп жатқаны хабарланған болатын. Оны РФ Қарулы Күштері Бас штабының Бас басқармасына (ГРУ) жұмыс істеді деп күдіктенеді. Бірақ ол шынымен ресейлік тыңшы ма? Әлде бұл зерттеу еркіндігі үшін күресіп жүрген адамға жала жабу ма?
Салыстырмалы түрде жуырда, 2021 жылдың қаңтар айының соңында швед Dagens Nyheter газеті Батыста қуғынға түскен қазақстандық Александра Элбакянмен әңгімелесті. Газеттің жазуынша, оның тұратын жері белгісіз, сұхбатты тек шифрланған чат арқылы береді. Чаттың екінші жағында шынымен Александра Элбакян екенін растау үшін ол қысқа бейнежазба жіберді және келісім бойынша Sci-Hub сайтының бүйірлік менюлерінің бірінде хабарлама қалдырды.
«Мен баспалардың маған шабуыл жасау мүмкіндігін бермеу үшін жария емес өмір салтын ұстануды жөн көремін. Қазір мен тұрған жердің өзінде ерекше ештеңе жоқ. Мен жай ғана шабуылдардың нысанасына айналғым келмейді», — деп жазады Александра Элбакян.
Ол өзіне қарсы сотқа жүгінген немесе жүгінуге тырысып жатқан барлық баспаларды бақыламайды, бірақ Elsevier-ден басқа ACS және Springer Nature сияқты тағы бірнеше ірі компанияны атайды.
Жуырда АҚШ әділет министрлігі оның ресейлік барлаумен ықтимал байланысын тергеуді бастағаны белгілі болды, бірақ соған қарамастан ол ешқандай салдардан қорықпайды.
«Бұл мені күлдіреді. Бірақ мен қорқамын ба? — деп сұрақ қояды ол, содан кейін жауап бермес бұрын ұзақ бірдеңе жазады. — Әзірге жоқ. Әзірге елеулі ештеңе болған жоқ. Sci-Hub — орыс тілді жоба, және бұл АҚШ-қа күдікті көрінеді. Олардың бұл бойынша тергеу бастағанына таңғалмаймын, мен мұны бірнеше жыл бұрын-ақ күткен едім».
Dagens Nyheter: Sci-Hub пен Ресей мемлекетінің арасында байланыс бар ма?
Александра Элбакян: Ешқандай тікелей байланыс туралы білмеймін.
— Сіз мұнымен не айтқыңыз келеді?
— Адамдар, оқиғалар мен ұйымдар арасында әрқашан жанама, абстрактылы байланыстарды табуға болады. Бірақ тікелей біз ынтымақтаспаймыз.
Мақала жазылған сәтте Sci-Hub кітапханасы 79 миллионнан астам ғылыми мәтіннен тұрды. Осы жарияланымдардың әрқайсысы — авторлық құқықты бұзудың әлеуетті жағдайы. Элбакян бұл туралы біледі, бірақ зерттеулерге еркін қолжетімділік әлдеқайда маңызды деп санайды, өйткені ол ғылымға жаңа жаңалықтарды тезірек жасауға көмектеседі және прогресті ынталандырады.
«Мұнда да өзі маңызды деп санайтын нәрсемен жұмыс істейтіндердің бәріндегідей. Өмірде бірдеңе істеу, әлемді қандай да бір жолмен өзгерту керек», — дейді ол.
Оны тоқтатуға тырысқандардың бірі — Эндрю Питтс (Andrew Pitts), баспалар атынан Sci-Hub-ты көп жылдан бері аңдып жүрген британдық PSI ұйымының негізін қалаушы. Ол Sci-Hub университеттің компьютерлік жүйелеріне кіру үшін студенттер мен зерттеушілердің ұрланған аккаунт деректерін пайдаланады деп мәлімдейді. Оның айтуынша, Sci-Hub бұл ақпаратты университет оқытушылары мен студенттерін нысанаға алған «фишинг» деп аталатын әдіспен алдау жолымен алады деген дәлелдері бар.
Александра Элбакян Sci-Hub үшінші тұлғалардың аккаунттарын пайдаланатынын жоққа шығармайды, бірақ деректерді ұрлау туралы ешқашан сөз болмайтынын атап көрсетеді.
«Мүмкін, Sci-Hub аккаунттар туралы ақпаратты түрлі көздерден жинайтын шығар, бірақ өзі фишингпен немесе соған ұқсас нәрсемен айналыспайды. Сонымен қатар, аккаунттар деректері — ұрлауға болатын физикалық объект емес. Олар белгілі болуы мүмкін, бірақ бірдеңе сияқты ұрланбайды», — деп түсіндіреді ол, алайда мұның басқа қалай болуы мүмкін екенін егжей-тегжейлі айтпайды.
Баспалар өз талап-арыздарымен Sci-Hub-қа жете алмағандықтан, олар назарын интернет-провайдерлерге аударды. Мысалы, Швецияның патенттік соты жуырда Bahnhof, Telia, Com Hem және басқа да көптеген провайдерлер өз пайдаланушыларына Sci-Hub-қа кіруді бұған дейін PirateBay файл алмасу сайтына қатысты жасалғандай бұғаттауы тиіс деп шешті.
Алайда Александра Элбакянды болып жатқан жағдай мазаламайды. Пайдаланушылар өздерінің IP-мекенжайын уақытша өзгертсе, барыбір сайтқа кіре алады. Ал қолжетімділік толық жабылса, барлық материал барыбір басқа ұқсас қызметке жүктелген, одан көптеген кітапханаларға көшірілген.
«Сондықтан Sci-Hub жабылса да, оның ешқашан болмайтынына үміттенемін, материалдар барыбір еркін қолжетімділікте қалады», — дейді Александра Элбакян.
Sci-Hub — ғылымның тегін қоймасы ретінде
Sci-Hub — ғылыми мәтіндерге маманданған файл алмасу сайты. Оның ішінде университет ақпарат базаларын бұзу арқылы да Sci-Hub университет кітапханалары жазылған барлық ресурстардың ғылыми мақалаларын, баяндамаларын және материалдарын жүктейді. Содан кейін мәтіндер сайтта еркін қолжетімділікте орналастырылады.
Sci-Hub — даулы беделі бар ресурс, өйткені бұл мәтіндерге авторлық құқық жазылымдардан ақша тауып отырған ғылыми баспаларға тиесілі. Нью-Йорк соты 2017 жылы сайтты авторлық құқықты бұзды деп айыптады.
Sci-Hub биткоинмен жасалатын ерікті қайырымдылық түрінде қолдау алады. Бүгінгі күні ресурста 79 миллион құжат бар, олармен кез келген адам тегін таныса алады.
Атап өту керек, 31 жастағы Александра Элбакян Қазақстанда дүниеге келген. Жоғары техникалық және лингвистикалық білімі бар: ол ақпараттық технологиялар саласындағы техника ғылымдарының кандидаты, оған қоса лингвистика магистрі. Ол — Sci-Hub-тың жалғыз негізін қалаушы. Сайттың өзі 2011 жылы пайда болды және оның айтуынша, содан бері ол оның жұмысын ешкімнің көмегінсіз қолдап келеді.
