«ҚазМұнайГаз» ұлттық компаниясы басқармасының төрағасы Мағзұм Мырзағалиев Павлодар мұнай өңдеу зауытына барып, дизель отынын Қазақстанның ішкі нарығына тұрақты өткізу мен жөнелтуді қамтамасыз етуді тапсырды. Бұл туралы VRKNews.kz хабарлағандай, ұлттық компанияның баспасөз қызметі мәлімдеді.
ҚМГ басшысы Павлодар мұнай-химия зауытына (ПМХЗ) 27 қыркүйекте барды. Бұл Қуаныш Бишімовтың кәсіпорынның жаңа бас директоры болып тағайындалғанынан кейін ҚМГ басшылығының зауытқа алғашқы сапары болды.
Еске салайық, тамыз-қыркүйекте, күзгі дала жұмыстары кезеңінде дизель отынына сұраныс дәстүрлі түрде артады. Оның тапшылығы мәселесін шешу үшін Қазақстан үкіметі ҚР азаматтары мен шетелдіктер үшін дизель отынына саралаушы бағаларды енгізді. Тиісті бұйрыққа 2022 жылғы 22 тамызда ҚР Энергетика министрлігінде қол қойылды.
ҚМГ басшысы ішкі нарықты дизель отынымен қамтамасыз ету және мұнай өңдеу зауыттарынан жөнелту мәселелері бойынша «ҚазМұнайГаз», ПМХЗ басшылығының, Павлодар облысының әкімі Әбілқайыр Скаковтың және АЖС сауда желілері өкілдерінің қатысуымен кеңес өткізді.
Кеңес барысында ҚМГ басқармасы төрағасының мұнай өңдеу және мұнайхимия жөніндегі орынбасары Арман Қайырденов мұнай өңдеу мен мұнай өнімдері өндірісінің жыл сайын тұрақты өсетіні туралы хабарлады.
Алайда оның айтуынша, дизель отынына ерекше жоғары сұраныс өндіріс өсімінің оң әсерін төмендетеді. Сонымен қатар, үш басты мұнай өңдеу зауыты («ПМХЗ» Павлодар қ., «ПКОП» Шымкент қ., «АМӨЗ» Атырау қ.) елдің ішкі тұтынуына жеткілікті мөлшерде отын шығарады. Қайырденов 2011–2018 жылдары үш МӨЗ-ді жаңғырту арқасында 2022 жылы дизель отынын өндірудің жоспарлы жылдық көлемі 2020 жылмен салыстырғанда 1 миллион тоннаға ұлғайғанын атап өтті. Биыл жоспар бойынша ол жылына 5,2 миллион тонна болады, ал тұтыну көлемі 5,47 миллион тонна деңгейінде жоспарланған. 2022 жылдың сегіз айында жоспарға сәйкес 3,45 миллион тонна дизель отыны өндірілді.
Елдің МӨЗ-дері бақылау есептегіштерінен мұнай өнімдерінің қалдығы бойынша барлық деректі мұнай өнімдерінің жекелеген түрлерін есепке алудың мемлекеттік ақпараттық жүйесіне («e-Sapa» МӨЕЖ) беретіні ерекше атап өтілді. Деректер онлайн-режимде ҚР Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитетіне түседі. Басқаша айтқанда, үш МӨЗ-дің қызметі туралы барлық ақпарат бақылаушы мемлекеттік органдар үшін толық ашық. Жалпы, жүйеге 26 мұнай өңдеу зауыты (үш ірі және 23 шағын МӨЗ), сондай-ақ ел бойынша үш мыңнан астам АЖС қосылған.
Қайырденов 2018–2021 жылдары Қазақстанда дизель отынын тұтыну сегіз пайызға өскенін, ал елдің ЖІӨ-сі осындай кезеңде небәрі 5,8 пайызға ғана көтерілгенін атап өтті, бұл дизель отынына сұраныс өсімінің экспорттық сипатын көрсетеді (бұл туралы Boston Consulting Group консультанттары әлі 2018 жылы өз болжамында жазған). Соңғы деректер бойынша да дизель отынын тұтыну көлемі өсімінің 80 пайызға дейіні (жылына 250 мың тоннаға дейін) елдің шекаралас облыстарына тиесілі, онда Ресейден, Өзбекстаннан, Қытайдан келген фураларға заңды транзиттік те, контрабандалық та жанармай құю жаппай жүргізіледі.
Өз кезегінде, отандық АЖС өкілдері дизель отынына күрт сұраныс сыртқы баға қысымын тудыратынын атап өтті. Мәселен, Қазақстанда бір литрдің орташа бөлшек бағасы 238 теңге болса, көрші Өзбекстанда дизель отынын (теңгеге қайта есептегенде) 438 теңгеге құюға болады (литр құны 1,84 есе көп), Ресейде — 429 теңгеге (1,8 есе көп), ал Қырғызстанда — бір литр дизель отыны үшін 401 теңгеге (1,6 есе көп).
Кеңес қатысушылары дизель отынын тұтыну көлемі өсімінің негізгі факторы — ҚР-дағы дизель отыны бағасының шекаралас елдермен салыстырғандағы қатаң теңгерімсіздігі екенін атап өтті.
Сондай-ақ «Қазақстан темір жолы» ҰК АҚ-ның дизель отынына қажеттілігін (айына 50 мың тонна) ҚТЖ есебінен импортпен жабу жоспарланып отырғаны айтылды. Сонымен бірге кәсіпорын бас директоры Қ. Бишімовтың айтуынша, теміржолшылармен бірлесіп бос цистерналарды жеткізудің, жуырда болғандай, кешіктірілуіне жол бермеу жөнінде жұмыс жүргізілуде. Зауыт басшысы қазіргі уақытта жағдайдың бақылауда екеніне, жөнелту жоспарға сәйкес жүргізіліп жатқанына сендірді.
Кеңесті қорытындылай келе, Мағзұм Мырзағалиев жоспарды тұрақты орындаудың ғана емес, егін жинау науқаны кезінде дизель отынын үздіксіз жөнелтуді қамтамасыз етудің де маңыздылығын атап өтті. Сондай-ақ дизель отыны нарығындағы жағдайды тұрақтандыру үшін Шымкент МӨЗ-нің күрделі жөндеуі 2022 жылдан 2023 жылға ауыстырылатынын еске салды.
Өз тарапымыздан атап өтеміз: жағдайды қоғамдық көлікті газдандырудың республикалық бағдарламасын («2019–2022 жылдарға арналған табиғи газды моторлы отын ретінде пайдалануды кеңейту жөніндегі іс-шаралар жоспары») іске асыру құтқара алар еді, ол дизель отынын тұтынуды жылына 400 мың тоннаға дейін үнемдеуге мүмкіндік берер еді. Бағдарламаға сәйкес, 2022 жылдың соңына қарай бүкіл Қазақстан бойынша қалалық маршруттарға 12 мың газдандырылған автобус шығуы тиіс еді. Алайда бірінші жартыжылдықта Қазақстанның қоғамдық көлігінің 20 пайызынан көбі газға ауыстырылған жоқ. Биыл бағдарламаның орындалмайтыны анық, өйткені әкімдіктер дизельмен жүретін автобустарды сатып алуды жалғастыруда. Бұл туралы үкіметтің арнайы қаулысы әлі 2018 жылы қабылданған. Бірақ бұл жасалмады, қаулы орындалмайды. Бұл да жүйелі мәселе.
Сонымен қатар отын бағасындағы теңгерімсіздіктің бұл көптен бергі мәселесін бәрібір шешу қажет. Өйткені дәл осы жүйелі фактор мұнай өңдеу саласын да тежейді: бензин бағасы нарықтық бағадан төмен елде инвесторлар жаңа МӨЗ ашуға қаражат салуға асықпайды, өйткені бұл жағдайда инвестжобаның ерекше болашағы болмайды. Сондықтан шетелдік мұнай компаниялары мұнайды айдап алып, оны Қазақстаннан тысқары жерге жай ғана сатудан әлдеқайда көп пайда көріп жөнелтуді қалайды. Дегенмен, негізі, мұнай өңдеу әлдеқайда тиімді болуы мүмкін еді. Міне, осындай жүйелі теңгерімсіздік жылдан жылға әкімшілік әдістермен (сән үшін) жойылып келеді, ал баяғыда нарықтық әдістерді қолдана бастау керек еді. Сондай-ақ цифрлық экономиканың мүмкіндіктерін қосу қажет: ҚР азаматтарында әлеуметтік әмиян пайда болды ғой (ал қыркүйекте «Отбасының цифрлық картасы» ақпараттық жүйесін іске қосуға уәде беріп отыр), оның арқасында, мысалы, ЖЖМ бағасын нарықтық еркін ұшуға жіберуге болар еді. Ал мұқтаж көлік иелеріне (көлік иелерінің, фермерлердің және өзге санаттағы азаматтардың әлеуметтік осал отбасылары) әлеуметтік ID бойынша саралаушы босату бағасын қолдану керек. Бұл үшін ең қолайлы уақыт келген сияқты.
