Егеменді Қазақстанда 2023 жылғы 19 наурызда парламент сайлауы өтеді. Бұл тамаша. Бірақ мен бұл үдеріске кеңірек қарауды ұсынамын. Және тікелей цифрлық демократия моделі аясында жұмыс істейтін электрондық парламент болған жағдайда іс қалай өрбуі мүмкін екені туралы ойлануды. Өйткені бұл жағдайда е-парламент моделі депутат түріндегі азаматтық өкіл-делдалдың қызметіне қажеттіліктің жойылуын болжайды.
Партиялардың орнына — саяси брокерлік кеңселер
Азамат, мәселен, е-парламентте аккаунты болса, электрондық-цифрлық қолтаңба (ЭЦҚ) көмегімен не биометриялық сәйкестендіру құралдары арқылы «Е-парламент» ақпараттық жүйесінің белсенді пайдаланушысына айналады. Мұндай жүйеге кіре отырып, е-парламентарий өзін қызықтыратын заң жобаларын қарай алады, оларды е-парламенттің тақырыптық қауымдастықтарында талқылай алады, е-парламент аясындағы жұмыс е-тобына қатысуға е-өтінім бере алады, содан кейін заң жобасына электрондық режимде ЭЦҚ көмегімен дауыс бере алады. Мұның бәрі қазірдің өзінде мүмкін, мұның бәрін қазіргі ақпараттық технологиялар іске асыруға мүмкіндік береді. Ал, мәселен, өзінің электрондық-цифрлық қолтаңбасы бар азамат заң шығару үдерісіне қатысқысы келмесе, ол заң шығарушы құқығын шарттық негізде саяси брокерлер институтына бере алар еді, олардың рөлінде дәл партиялар мен өзге де сараптамалық ассоциациялар шыға алады.
Айырмашылықты сезесіздер ме? Не сен жай ғана «дауыс» бересің, не кез келген сәтте бұзу құқығын сақтай отырып, нақты жеке шарт жасайсың! Және саяси партиялар бұл жағдайда саяси фашизмнің иесі болудан қалады, олар «өз шындығын» абсолюттендіруден тазарады, сөздің толық мағынасында саяси мәдениет ұйымдарына айналады.
Заманауи қазіргі саяси архаика (партиялық жүйемен) өзін түбегейлі өткерді. Қандай да бір қазіргі партияда «құс құқықтары» негізінде, яғни мүшелік билет негізінде қалай тұруға болатынын түсінбеймін. «Жеке адам» мен «ұжымның» арасында екі тараптың да құқықтары мен міндеттері келісілетін толыққанды шартқа көшу баяғыда пісіп-жетілген. Бірақ бұл, ең жақсы жағдайда, қайталап айтамын, дәл тікелей цифрлық демократия кезінде іске аса алады. Ол абсолютті бақыланбайтын цифрлық концлагерьге айналу қаупіне қарсы тепе-теңдік ретінде дәл өтуі тиіс. Жоғарыда айтылғанның бәрі іс жүзінде қоғамды қайтадан афиналық демократия мұраттарына бет бұрғызады, сонда полис азаматтары-тұрғындары алаңға жиналып, осы немесе басқа тағдыршешті шешімге дауыс бере алатын. Бұл — афиналық стандарттардың жаңа сапалық деңгейдегі қазіргі саяси реинкарнациясы болады.
Ашық дауыс беру және оның міндеттілігі
Басқаша айтқанда, мұндай жүйе либерализм тәрбиелеген ең жақсыны (тұлғаны құрметтеу), сондай-ақ социалистік идеялардың ұжымдық бастамасындағы ең жақсыны (ұжымдық фашизмге ұрынбай) біріктіреді. Бұған қоса, мемлекеттің дамуын тежейтін, қажетті заңдарды уақытында қабылдауға және қажетсіздерінен құтылуға жол бермейтін 4–5 жылдық уақыт кідірісі жойылады.
«Әдемі, — деп қарсы шығады маған. — Бірақ дауысты біреулерге қажетті дауыстар жиымына көшіретін осындай бағдарлама жазуға болады ғой. Ал сенің электрондық дауысың дәл қалай есепке алынғанын қалай тексеруге болады? Ресейлік Мәскеуде, мінеки, соңғы сайлауда қашықтан электрондық дауыс беруді (ҚЭДБ) енгізді, оның нәтижелері сайлаушылардың нақты тілектеріне сәйкестігі тұрғысынан өте күмәнді болып шықты».
Жауап беремін. ҚЭДБ күмәнді болудан қалады, егер құпия емес дауыс беруді енгізсе — бұл мемлекетті адал, жылдам (дерлік жарқыл жылдамдығымен) және тиімді, қазіргіше басқарудың мәніне шектеулі көзқарастан паровоздай тартылып келе жатқан көптеген жасанды проблемаларды бірден алып тастайды. «Құпия дауыс беруді» цифрландыру оңай, бірақ «құпия е-дауыс беруге» деген сенімге қол жеткізу қиын, егер мүмкін болса. Және қажет пе? Тек «құпия дауыс беру» сияқты архаикалық тәжірибеден бас тарту керек.
Бәрі адал, ашық және мөлдір болуы тиіс, оған қоса мемлекеттік істерге қатысу міндетті болуы керек.
Мысалы, міндетті дауыс беру Австралияда, Бельгияда, Люксембургте және бір швейцариялық кантонда қолданылады. Ал «құпия емес» электрондық дауыс беру сол Швейцарияда (кейбір кантондарда) бұрыннан бар, оның үстіне мұндай дауыс беруге қатысу үшін төлқұжаттың орнына штык көрсету жеткілікті. Міне, швейцариялықтар дәстүрлерге адал ғой!
Уақыт, бостандық және тиімділік
«Өкілді парламентаризм» жүйесінің өзін бұзу керек. Қазір е-үкімет бар. Енді е-парламентті қор биржасы қағидаты бойынша жасау керек. Яғни заң жобаларына акциялар сияқты дауыс беру. Брокерлердің делдал ретінде қатысуымен немесе қатыспауымен.
Партияларды брокерлерге айналдыру керек, сонда азамат әрбір заң жобасына дауыс беруге жеке өзі қатысқысы келмесе, брокермен (бұрынғы бейнесіндегі саяси партиямен) шарт жасаса болады. Және мұндай шарт «партиялық құлдық» феномені ретіндегі «партиялық мүшелігінен» босатады. Неге құлдық? Өйткені тек әр тараптың құқықтары мен міндеттерін жеке келісе отырып жасалған шарт кезінде ғана азамат пен партия-брокер арасында өркениетті теңқұқықтылыққа қол жетеді, сонда шартты бұзып, заң шығару үдерісіне ықпал ету өзекті құқығын сақтай отырып, кез келген уақытта тыныш басқа брокерге кетуге болады.
Өйткені мұнда басқару тиімділігі неге артады? Өйткені ешқандай уақыт кідірісі жоқ, ешқандай «сайлау кезеңдері» жоқ. Яғни халықпен кері байланыс мемлекеттік басқару өлшемімен алғанда лезде жұмыс істейді. Басқа депутатқа дауыс беру үшін төрт жыл күтудің қажеті жоқ — бұл ғарыштық жылдамдықтар ғасырындағы паровоздық, мүлде тоң және ұйқышыл ойлау. Ал заң жобаларын министрліктер, ведомстволар, қоғамдық ұйымдар, сараптамалық қауымдастықтар дайындайды.
Заң шығару үдерісі мұраты бойынша осындай болуы тиіс. Міне, нәтижесінде «демократиялардан» шығуы керек және сыртқа шыққысы келіп тұрғаны осы. Ал қазір бүкіл әлемде біз бақылап отырған бүкіл архаикалық жиынтық емес. Партиялар қазір — «бұрандашық-дауыстарға» саяси құлиеленушілік болмаса да, феодалдық институт — әлбетте. Оларды саяси брокерліктің өркениетті шеңберіне енгізу қажет. Айтпақшы, «заң жобаларын мақұлдау құқығын беруді» тек партия-брокерлерге ғана емес, сараптамалық ассоциацияларға да қарастыруға болады. Сонда ғана шынайы саяси нарық болады.
Ал қазір саясатта нарық мүлде жоқ, нағыз сасық феодализм мен крепостнойлық құқық бар. Америкадан дамыған формаларды тек олар ең алдымен табиғаты бойынша табысты болған жерде — қаржы саласында ғана алу керек. Және сол жерден қор және басқа да биржалар форматын олардың тетіктерімен бірге қабылдап, бүгінгі және болашақ күнге жарамды тікелей цифрлық демократияның саяси схемалары мен шындығына айналдыру қажет.
Үміткерге емес, басқарушылық шешімдерге дауыс бергенде
Тікелей цифрлық демократия басқару нысаны ретінде қажет. Ұсыныстың мәні — қандай да бір үміткерлер үшін емес, басқарушылық шешімдер үшін дауыс беруге тура келеді. Және үміткер-депутаттар қажет болса, тек сенімді сарапшылар рөлінде ғана қажет болады, оларға (оның кәсіби бейінін ескере отырып) күрделі мәселелерді өзінің орнына түсінуді ішінара сеніп тапсыруға болады. Жай ғана ақыл таңдауы қалады: қандай да бір салалық бағыт бойынша жеке құзыреттерің бар — заң шығаруға жеке өзің қатысасың, ал басқа бағыттар бойынша — брокерлік саяси кеңсе жұмыс істей берсін.
Мұндай жүйеде бостандық градусы есе-есе артады! Сенің дауысың нағыз валютаға айналады! Және әрқашан бір кеңседен екіншісіне кетуге болады, төрт жыл күтудің қажеті жоқ. Ешқандай сайлаулық кепілдікте болу жоқ, ал мәні бойынша — крепостнойлық құқық жоқ. Саяси шоудың, ойын-сауықтың, сүйектің үстіндегі билердің және т.б. және т.с.с. профандық және манипуляциялық форматындағы қандай да бір сайлаулар фазасы да толық жойылады.
Баурап алатын дауыс тағы да абыржытады: «Ал брокердің алаяқ емес екеніне кім кепіл болады?»
Алайда алаяқсыз болмайды. Бірақ қор биржасы өмір сүріп, гүлденіп отыр. Акциялармен сауда жасайды. Бұл сол Батыста бүкіл халықтық ермек қой. Ал бізде мұндай ермек саяси саладағы нақты нарықты құратын тікелей цифрлық демократия болуы мүмкін. Оның үстіне, өркениетті нарық.
Баурап алатын дауыс жалғастырады: «Мен брокерді ауыстыра аламын, бірақ ол менің орныма не сайлап тастағанын және қандай заңдар қабылдағанын — жарты жылда өзгерте алмаймын!»
Жауап беремін: онда онымен шартта сынақ мерзімін келісіңіздер, сол кезде сіздер оны қатаң «қолмен басқару» астында «тестілейсіздер».
Құпия дауыс берудің қараңғылығы
Бұл жаңа модельді е-азаматтардың дауыстарының әртүрлі салмағына түзету енгізе отырып, енгізу қажет шығар. Мысалы, қазіргі шенеуніктерге ең аз ценз, ал экс-шенеуніктер мен зейнеткерлерге — ең үлкенін беру керек шығар? Зейнеткерлер — стратегиялық ойлауы бар, елдің болашағы туралы ойлайды. Сол Германияда зейнеткерлерге арнайы орасан зор зейнетақы беретіні бекер емес — олар бұл сомаларды әртүрлі бос нәрсеге текке жұмсамайды, ел үшін қажетті жобаларға инвестициялайды.
Тағы да қарсы шығады: «Ал сіздер зейнеткерлерге сенімдісіздер ме? Өмір сүрген жылдар әрқашан ақыл-ойдың куәсі емес!»
Жауап беремін: зейнеткерлер дәл өздерінің консервативтілігімен және сенімсіздігімен қоғамның тұрақтылығының кепілі болады.
Жасқа қарай үлкейетін прогрессивті жас цензін енгізуге болады. Байларға прогрессивті салық салуға кері ұқсастықпен. Жалпы бүкіл басқару жүйесін, осы барлық «демократиялық схемаларды» қайта жинау, қайта конфигурациялау керек. Бірақ күрт емес, біртіндеп. Және құпия емес, ашық электрондық дауыс беруден бастау.
Заңдарды қабылдауға «вето» құқығының неғұрлым мөлдір және дұрыс институтын енгізудің де мәні бар: бұл құқықты сараптамалық ассоциациялар басшыларына олардың расталған тақырыптық құзыреттері дәлізінде беру. Яғни егер сарапшылардың пікірінше, заң популистік болса, тіпті көпшілік қолдаса да, бәрібір мұндай заң өте алмайды. Ал қазір, мысалы, президенттің «жоқ» деу құқығын көрсетіп отырған «вето» құқығы институты — мүлде мөлдір емес және, мәні бойынша, ақымақтан қорғанудың демократиялық емес, монархиялық тетігі. Және осы «сайлау технологияларында» бәрі осылай: мөлдірсіздік — олардың өзекті және бастапқы материясы.
Негізінде, «құпия дауыс беру» феномені сондықтан да «маңызды», өйткені ол мөлдір емес сайлау алгоритмдерінің «тістегеріші» ретінде қатаң бекітілген азамат-сайлаушының қазіргі статус-квосының тікелей жалғасы. Сондықтан өркениет сайлау ойындарының хаосына қарсы тұру үшін «тежемелер мен тепе-теңдіктер жүйесін» ойлап табуға мәжбүр. Сондықтан «бақылаушылар» мен «сайлау комиссиялары» да қажет, өйткені өкілді демократияның қараңғы патшалығында олар техникалық тұрғыдан сенімсіз болса да, ар-ождан сәулесін жағуға жасалған қандай да бір әрекет.
Қазіргі бар е-дауыс беру жүйелерінде қолданылатын «соқыр қолтаңба» (немесе «дауысты анонимизациялау») деп аталатын тәсілдер арқылы өкілді демократияның сайлау тетіктерінің осы бүкіл хаосы мен қараңғылығын автоматтандыруға тырысу — дәл осы хаос, тәуелді-тәуелсіз «бақылаушылармен» және «сайлау комиссияларымен» байланысты барлық осы әшекейлер өткен дәуірдің реликті ретінде ең алдымен жойылуы тиіс екенін мүлде түсінбеуден. Олар мүлде қажет емес және артық, тіпті тікелей цифрлық демократияда зиянды. Бәлкім, жобаның әзірлеушілер мен техникалық қолдау тобынан сисадминдер болуы тиіс, одан артық емес.
Тікелей цифрлық демократияда бәрі бастапқыда мөлдір болуы тиіс. Бұл — салауатты қоғамдық өмірдің альфасы мен омегасы (жекеден шатастырмау керек). Бұған сол блокчейн де нұсқайды, ол барлық трансакциялар тізбегін сақтайды және субъектінің объектімен бірге атқарған барлық әрекетін көрсетеді. Яғни демократия концепциясының өзі түбегейлі қайта қаралуы тиіс. Оның бәрін сілкіп шығару керек.
Бұрандашық болудан қалу
Қазір әлем елдеріндегі демократия — бұл толық хаосты заңдастыру, дәуірдің индустриялық қабылдауының, машиналық метафораны объективациялаудың салдары ретіндегі қандай да бір саяси «тетіктермен» ойнау. Тікелей цифрлық демократия жабайы манипуляциялық сайлау «машиналары мен тетіктерінің» емес, саяси органиканың метафорасына айналуға тиіс.
Басқаша айтқанда, мұнда әлі де өмірдің өзін машиналар әлеміне және адамсыздандырудың жаппай технологияларына қарама-қарсы қою бар, дегенмен, көрінгендей, басқарудың заң шығарушылық нысанын автоматтандыру саяси кеңістікті шынайы жандандыруға қалай ықпал ете алады. Ете алады. Және ете алатыны ғана емес — тікелей цифрлық демократия «машиналар мен тетіктерді» жай ғана өз орнына қояды, оларды бағынышты жағдайға қояды.
Дәл адам ағзасында жүрек-қан тамырлары қызметі немесе асқазан-ішек жолы үрдісі автоматтандырылғандай, ол үшін үздіксіз «қожайындық қадағалау» қажет емес. Тікелей цифрлық демократия моделінің туылуына жасанды интеллект және биг-дата технологиялары суперкомпьютерлермен бірге ықпал етеді, оларды осы демократияның барынша жетілген модельдерін тұрақты іздеу қызметіне қою керек. Олар техникалық қолдау қызметі, яғни жаңа демократияның қызмет көрсетуші аппараты болуы тиіс, бұл олардың адамзат тарихында ойнайтын ең ірі рөлдерінің бірі, мұнда, негізінде, олардың бірінші тарихи міндеті: жағдай пісіп-жетілген кезде, онымен жұмыс істейтін құралдар да пайда болады.
Басқаша айтқанда, роботтарды экспроприациялау, оларды мақсатына сай тікелей және дәл пайдалану дәуірі туды. Байларды, пролетариатты, «орта табын» және қоғамның басқа да страттарын емес, машиналық метафораның өзін, әлемді машиналық қабылдауды экспроприациялау. Қазіргі әлемнің әділетсіздігі неде? Жасанды интеллект дәуірінде адамдардың өздерін және айналасындағы барлық адамды, қоғамдық өмірдің өзін барған сайын еріксіз «роботтар» ретінде қабылдайтындығында немесе сезінетіндігінде.
Орташа азаматтың санасының өзі өзін қоғамның «бұрандашығы» ретінде еріксіз теңестірумен сіңген. Осыдан азаматтардың жас буынының сайлауды ауыр елемеуі, тіпті бойкот жасауы да, олар бойынан «мұнда бірдеңе дұрыс емес» екенін сезеді. Осыдан да «жүйені өзгерту» әрекеттері «билік тетіктеріне» қарсы астыртын наразылық ретінде, тексерілген кезде гидраның басын кесу үдерісіне айналады, сонда біреуінің орнына дәл осындай мазасыздандыратын механикалық проблемалардың бірнешеуі бірден өсіп шығады.
Бірінші қадам ретінде тікелей цифрлық демократияның заң шығарушы тармағын құру — машиналық сананың экстериоризациясына, қоғамның роботы болу құлдығынан құтылуға қадам болады.
Адам бастапқыда еркін тіршілік иесі. Ол — бостандықтың өзі, бостандықтың мәні. Адамзатқа қолжетімді болған қоғамдық өмірді автоматтандыру тетіктерінің көмегімен дәл оны қоғамдық құлдықтан босататын уақыт келді. Адам қоғамда сайлау учаскесіне тіркелген және төрт жылда бір рет әрең ажыратылатын өмірмен ұйқыдағыдай жарқ ететін бұрандашық емес, тірі ойлайтын және сөйлейтін шағын жасуша болуы үшін. Адамзатқа өкілді демократияның летаргиялық ұйқысынан шығатын уақыт жетті.
Заң шығару биржасы, компаниялар сияқты заңдар
Тағы бір сәт бар. Қор метафорасын конвертациялау тақырыбын жалғастыра отырып, заңдарды өзінің IPO-сын өткізетін компания тәрізді заң шығару кеңістігіне қабылдап, шығаруға болады. Яғни заңдар заң шығару биржасында өзінің биржалық тикерімен, елдің азаматтарының белгілі бір санындағы дауыстарымен котировкаланады. Ал алғашқы орналастырудан кейін, яғни заңды көпшілік дауыспен қабылдағаннан кейін, заң нарықтық жүзуге жіберіледі: азаматтар, мысалы, заң шыққаннан кейін бір жыл өткен соң дауысты кері ала алады. Сонда заңның салмағы (құны) төмендейді, және егер оның құны сыни белгіге дейін төмендесе (оның жинағында азаматтардың дауыстары минимумнан аз болса), заң автоматты түрде жұмысын тоқтатады және жарамсыз деп танылады. Немесе керісінше, заңға өз дауысын қосуға болады. Нақты уақыт режимінде бірден түсінікті болады: қандай заңдар маңызды әрі танымал, ал қайсысын не пысықтау керек, не олар өзектілігін жойған.
Конституцияға және кейбір басқа заңдарға ерекше мәртебені, оларды жария өріске шығармай, олардың IPO-сын өткізбей-ақ, сақтап қалуға болады. Өйткені заң шығарудың инвариантты қаңқасы да болуы тиіс және бұл бөлек келісілуі тиіс.
Басқаша айтқанда, заң шығаруға шынайы өмір, органика үрленеді. Әрбір заңның өз әзірлеушілері болады ғой, егер олар өз заңының өмір сүргенін, көпшілік елемей жоғалмауын қаласа, олар заңды жетілдіру, оның рухы мен әріпін қайрау бойынша тұрақты жұмыс істеуге мәжбүр болады.
Жария заңның өмір тарихының бәрі әрбір азаматқа талдау мен оқу үшін қолжетімді блокчейнге жазылатынын, сондай-ақ брокерлік кеңселер мен азаматтардың өздерінің бүкіл заң шығару портфолиосы автоматты түрде жазылатынын ескерсек — бұл олардың жария «нарықтық» беделіне тікелей және қуатты әсер етеді. Осыдан саяси, қоғамдық сараптамалық топтардың да, азаматтардың да жауапкершілік градусы бірден артады. Міне, осы, тағы да қайталаймын, толыққанды саяси нарық болады.
Бұл, әрине, ұсынылып отырған нұсқалар. Олар — соңғы сатыдағы шындық емес. Олардың бәрі шығармашылық ұжымдық миға шабуылдан өтуі тиіс.
Сыртқы ықпалға саяси төзімділік
Басқа аспект. Кез келген мемлекет үшін ұлттық ақпараттық кеңістікті қорғау басымдыққа ие. Соңғы онжылдықтағы оқиғалар әлеуметтік желілер мен транснационалдық мессенджерлер сияқты коммуникация құралдарының дамуымен бір немесе басқа елдегі саяси жағдайды ыдырату және тұрақсыздандыру мақсатында нағыз ақпараттық соғыстардың күшейіп жатқанын көрсетеді. Мұның ең көп мүмкіндігі адамдар арасындағы осы тікелей коммуникация құралдарын құрған транснационалдық компаниялардың штаб-пәтерлері орналасқан елдерде екені түсінікті.
Үкіметтер осы, кейде ашықтан-ашық агрессивті ықпалдарға қарсы тұру үшін не істейді? Дұрыс, олар желілік өзара іс-қимылға қатысты заңнаманы күшейтеді, жаһандық компанияларды өз елдерінде өкілдіктерін ашуға мәжбүрлейді.
Бірақ бұл қаншалықты тиімді? Себеппен емес, салдармен күресу? Ыңғайсыз тақырыптарды көтергені үшін журналистер мен блогерлердің қолына халыққа ұнамсыз заңнамалық актілер арқылы үнемі ұру?
Себебі мұнда анық: өз елінің азаматтарының мемлекеттік басқаруға тартылуының жеткіліксіздігі. Қазір әлеуметтік желілер даулар мен пікірталастардан қайнап жатқан уақыт келді, адамдар сағаттап фейсбуктер мен телеграмдардан шықпайды. Әдетте айтады: «Бұл жақсы, адамдар осылай бу шығарады, өзекті мәселелері туралы айтады, сонда революция болмайды». Бірақ бұл халық бұқарасын мемлекетті басқару ісіне неғұрлым кең ауқымда тартудың тарихи қажеттілігін қарапайым түсінбеу ғана.
Бұрын халықтың небәрі бес-алты пікірі болған кезде өкілдік демократия қандай да бір түрде жұмыс істеп, техникалық тиімділіктің аз-кем қолайлы деңгейін көрсетті. Қазір халық пікірлерінің палитрасы елестету мүмкін емес, көшкін тәрізді алуан түрлі болған кезде, парламентаризмнің өкілдік схемаларының моделі (партиялық фермалар түріндегі феодалдық құрсаулармен) енді ешқандай сынға төтеп бермейді, ол баяғыдан қазіргі мемлекеттік жағдайға мүлде релевантты емес.
Және керісінше, тікелей е-парламентаризм моделі дәл әлеуметтік желілер арқылы таратылатын ақпараттық науқандар арқылы халықтың пікірін манипуляциялаудың түрлі сыни маңызды мүмкіндігін іс жүзінде толығымен жояды, тамырымен жояды.
Өйткені барлық сарапшы халық енді е-парламенттік желілерде отырады, мемлекет құрылысының өзекті мәселелерін талқылайды. Оларға әлеуметтік желілерге уақыт болмайды. Міне, әңгіме тағы не туралы, мырзалар!
Басқаша айтқанда, заң шығарушы биліктің жаңа түрі мемлекеттің ақпараттық, саяси қауіпсіздігінің жоғары дәрежесін автоматты түрде қамтамасыз етеді, әлеуметтік желілерді тек шетелдік достармен араласуға және мемлекеттің ішкі саясатымен байланысы жоқ басқа да себептер үшін қалдырады. Өйткені азаматтың жүрегін ауыртатын нәрсенің бәрін ол туған қоғамына енді өзі толыққанды парламентарий, заң шығарушы, биліктің нағыз көзі бола тұра айта алады. Ішінара сондықтан да Цукерберг немесе Дуров табысын қайталауға бағытталған түрлі отандық стартаптар «ұшпайды». Шетелдік әлеуметтік желілердің тартымдылығын жеңу үшін өзінің е-парламенттік желісіне жай достық қарым-қатынастан гөрі мәні жағынан маңыздырақ құндылықтарды тарту жеткілікті. Міне, бүкіл маркетингтік қысқа жол. Және бұл ең ұтымды және қателеспейтін нұсқа болады: бәсекелесті оның өз демократия алаңында жеңу, бәсекелес қарауға да қорқатын биіктікке ставканы көтеру.
Бұл сәттердің бәрі жиынтығында мемлекеттің саяси төзімділігін бірнеше ретке арттырады, оны іс жүзінде, іштен — институционалды түрде — кез келген сыртқы саяси ықпалдан тәуелсіз етеді.
Егер халық цифрды ерттемесе...
Тікелей цифрлық парламенттік демократия мемлекет басшысына да тиімді. Неге?
Өйткені тікелей цифрлық демократия орасан зор жауапкершілік жүгін алып тастайды, сол кезде үнемі үдерістерге мән беріп, заң шығару үдерісін дерлік минут сайын қадағалау керек болатын, мәні бойынша, бүкіл ел ауқымында және мүдделерінде стратегиялық басшылықпен емес, ұсақ және алаңдататын операциялық қызметпен айналысатын. Және дәл соның кезінде мемлекет басшысы халықтың нағыз басшысына айналады. Ал халықта, өз кезегінде, «басындағы патша» пайда болады.
Бұл қашан да болса қандай да бір мемлекетте іске аса ма? Білмеймін. Тек идеялардың материалданатынын ғана білемін. Кейде таңғалдырарлық жылдамдықпен.
Кейбір параллельдер де туындайды. Мәселен, электрондық теңге идеясы Қазақстан тәуелсіздігінің таңында, қағаз теңге енгізілмес бұрын-ақ туды. Техникалық тұрғыдан бұл арзанырақ та, сол кезде-ақ мүмкін де еді, бірақ елдің басшылығы консервативтілікті таңдады. Кейін, 2000-жылдардың соңында, цифрлық теңге идеясын Григорий Марченко ілгерілете бастады, бірақ Ұлттық банктің заң жобасын қуатты банктік лобби бұғаттады. Бірақ соңғы бірнеше жылда Ұлттық банк ұлттық цифрлық валюта тақырыбын қайтадан көтерді және қазір Қазақстан цифрлық теңгені енгізудің екінші кезеңінде тұр.
Ойлауға, прототипті әзірлеуге, оны талқылауға арналған рәсімді цифрлық теңге енгізу кейсінен көшіруге болады деп ойлаймын.
Қазір демократияны бар әлеуметтік технологияларды копипастпен және адамзаттың қорындағы демократиялық технологиялар балдақтарын жеңіл (тіпті терең) рерайтпен емес, шығармашылықпен дамыту уақыты. Халық билігінің барлық тетігін нөлден қайта қарау, сол жасанды интеллектінің (ЖИ) көмегімен тікелей демократияның жаңа парадигмасы аясында жаңа модельдерді модельдеуге тырысу уақыты. Әртүрлі сюжеттік алгоритмдік бұтақтарды талдау үшін университеттердегі бар суперкомпьютерлердің қуатын жүктеу. Әрине, біздің мемлекетте әлі күнге дейін мемлекеттік маңызы бар міндеттерді шешу үшін арнайы жасалған ұлттық суперкомпьютердің жоқтығы өкінішті, ал ол дәл осындай жоба үшін өте сұранысқа ие болар еді.
Іс қиын, тіпті ең қиын (өйткені әлем мемлекеттерінің арасында мұны әлі ешкім жасаған жоқ), бірақ болмай қоймайтын, өйткені қоғам дамуының тарихи заңдарын ешкім жойған жоқ. Тікелей цифрлық демократия — біздің есігімізді қатты қағып тұрған жер жүзі өркениетінің келесі сатысы.
Және мұнда тағы бір сәт бар: егер халық цифрды ерттемесе, цифрдың көмегімен халықты ерттейді. Ойланыңыздар, мырзалар.
Құрметпен, Б.С.
06.2022–01.2023, Астана
