Астана, 11 қараша. VRK News редакциясы ұлттық валютаның отыз үш жылы туралы өз зерттеуін орыс, қазақ және ағылшын тілінде жариялады.
Материалдың негізінде бұрын бір мәтінде тоғыстырылмаған 1993 жылғы оқиғаларға қатысқан екі адаммен сұхбат және 2009 жылы әлемдік валютаға қойылған жеті талапты 2026 жылғы деректермен тексеру жатыр.
Себеп — 15 қараша, Ұлттық валюта күні: теңге сол күні 1993 жылы бір теңгеге 500 рубль бағамымен енгізілді. Зерттеу валютаның бүгін немен қамтамасыз етілгенін және осы жылдарда онымен не болғанын көрсетеді.
Бірінші бөлім 1993 жылғы қарашаны көшуді дайындағандардың куәліктері арқылы қалпына келтіреді. Сол жылы вице-президент Ерік Асанбаевтың көмекшісі, кейін Ұлттық банкті екі рет басқарған Григорий Марченко ел соңғы сәтке дейін рубль аймағында қалуға жиналғанын айтты: 1993 жылғы тамызда Мәскеуден уәде хаттары алынып, теңгені енгізу жөніндегі жұмыс тобы таратылған. Қыркүйектің соңында аймаққа ешкім қабылдамайтыны белгілі болып, топ қайта жиналды. Айырбас басталғанда нормативтік құжаттар дайын емес еді — ақшаны қандай арақатынаспен айырбастау және бір адамға қанша беру керегі де шешілмеген.
Сол жылдары Ұлттық банктің ақпараттандыру департаментін басқарған Нұрлан Исин техникалық жағын қосты: ұйымдардың барлық шотындағы қаражат бір операциялық күнде рубльден теңгеге есептелді, ал өз банкаралық есеп айырысу жүйесін Қазақстан ТМД-да бірінші болып әзірледі.
Зерттеудің екінші желісі осы сұхбаттан өсті. Электрондық ақшаны республикада 1990 жылдардың басында-ақ пысықтаған: IBM жәрдемімен алынған американдық грант бойынша еуропалық кеңесшілер электрондық қолма-қол ақша тұжырымдамасын дайындады, бірақ Ұлттық банк басшылығы оны ерте деп тапты. Екінші талпыныс 2013 жылы болды: орталық банктің электрондық ақша эмиссиясы туралы дайындалған заң жобасы парламентке жетпеді. Сол идеяны Марченко Қытай Халық банкіне апарған, ал 2019 жылы банк төрағасы Чжоу Сяочуань оны Қытайға бірінші болып әкелген адам деп жұрт алдында атады. Қазақстанда цифрлық теңге 2025 жылы пайда болды.
Үшінші бөлім Нұрсұлтан Назарбаевтың 2009 жылғы мақаласында әлемдік валютаға қойған жеті сұрағын бүгінгі жағдаймен салыстырады. Әлемдік резервтегі доллар үлесі ғасыр басындағы шамамен 71 пайыздан 2026 жылдың екінші тоқсанында 56,70 пайызға дейін төмендеді, бірақ сол кезде ұсынылған ұлтүстілік есеп айырысу бірліктерінің бірде-бірі құрылмады.
Мәні неде: Редакция әдетте бөлек жататын нәрселерді бір материалға жинады: ақша реформасына қатысқандардың естеліктері, Ұлттық банк пен халықаралық ұйымдардың статистикасы және баяғы саяси болжамды тексеру. Зерттеу бірден үш тілде, интерактивті графиктермен және терминдер этимологиясымен талданған глоссариймен шықты.
Бұл кімге тиімді: Ондаған бытыраңқы дереккөздің орнына біреуі керек оқырманға: материалда отыз дереккөзге сілтеме берілген, әрқайсысынан не алынғаны көрсетілген. Қазақстанның ақша тарихын зерттеушілерге: оқиғаға қатысқан екі адаммен сұхбат қазақ және ағылшын тіліне алғаш рет аударылды.
Негізгі мәлімет: Лонгрид — өз беттеуі, графикасы және навигациясы бар, бір отырыста оқуға есептелген үлкен материал пішімі. Бұл зерттеудегі суреттер кодпен салынған: бұл — гильоштар, банкноттарды қолдан жасаудан қорғайтын өрілген қисықтардың өрнегі. Сурет XIX ғасырдағы гильош станогы сызған сол қисықтармен — гипотрохоидалармен және эпитрохоидалармен — құрылады.
Бұған дейін біз Ұлттық банктің резервтегі алтын үлесін азайту ниеті туралы да жазған едік.
