Хабр желісінің танымал Гиктаймс порталында мақала пайда болды, онда біздің атақты отандасымызды көптеген белгілі америкалық ғалымдар мен сарапшылар қолдайды, деп хабарлайды VRK News. Эдвард Сноуден сияқты, Қазақстаннан шыққан аспирант Александра Элбакян қазір интернетке миллиондаған құжатты заңсыз жариялағаннан кейін жасырынып жүр. Ол мемлекеттік құпияны ашқан жоқ, бірақ қоғамның ақпарат алу құқығын қорғау ұстанымын алды, акустикадан зимологияға дейін, бұрын-соңды жарияланған барлық дерлік ғылыми мақалаларға еркін қолжетімділік берді.
Ақылы қолжетімділікке қарсы наразылық Александраны ақпарат еркіндігі үшін белсенділер арасында әйгілі етті. Сонымен бірге ол денсаулық сақтау, экономика және қоршаған ортаны қорғау сияқты салаларда маңызды шешімдер қабылдау үшін қажет деректерге қолжетімділік алу қаншалықты қиын және қымбат болуы мүмкін екенін көрсетті.
«Шындығында, жарияланған зерттеулерге толық қолжетімділік тек дамыған елдердегі ең ірі, жақсы қаржыландырылатын университеттердің ғалымдарында ғана бар, — дейді Майкл Айзен (Michael Eisen), Калифорния университетінің (Беркли) генетика және геномика профессоры, ашық қолжетімділік идеясын баяғыдан алға тартып келе жатқан PLOS бірлескен негізін қалаушысы. — Қазіргі жүйе ғылымды тежейді, жұмыс байланыстарын қиындатады, ақпаратқа қолжетімділігі бар адамдар санын шектейді және деректерді талдау мүмкіндіктерін басып тастайды». Мұндай талдау мақалалар «бытыраңқы базаларда отырмағанда» мүмкін болады.
Ғылыми журналдардың баспагерлері өткен жылы жиынтығында $10 млрд тапты, көбіне әрбір жеке журнал үшін $2000-нан $35 000-ға дейінгі жылдық жазылым ақысын төлейтін ғылыми кітапханалардың есебінен, егер олар миллиондаған доллар тұратын жинақтарды алмаса. Elsevier, Taylor & Francis, Springer және Wiley сияқты ең ірі баспалар әдетте 30%-дан астам маржамен жұмыс істейді. Олар мұндай маржаны орынды санайды, өйткені өздерін ғылыми жұмыстардың куратор-сұрыптаушысы деп атайды, жариялауға тек ең лайықтыларын таңдайды. Оның үстіне, олар мақалаларды тексеруді, редакциялауды және сақтауды басқарады.
Мұндай дәлелдерді Elsevier баспасы өзге баспа бизнесі ойыншыларының қолдауымен Элбакянға қарсы сот талабын берген кезде келтірді. Талапты қарау барысында өткен жылдың күзінде Sci-Hub сайтының жұмысына сот тыйымы салынды. «Мазмұнды ұрлауды қымбат көрінгендіктен ақтауға болады деп санайтын сияқты. Мен мұны таңғаларлық деп есептеймін, — деді Elsevier компаниясының әмбебап қолжетімділік жөніндегі директоры Алисия Уайс (Alicia Wise). — Бұл сіз азық-түлік дүкеніне барып, органикалық шоколад батончигін ұрлағаныңызды Kit Kat-ты сөреде қалдырғаныңызбен ақтағандай болмайды». Дегенмен А.Элбакянның жауабында ақпаратты көшіру мәселесін физикалық өнімді ұрлаумен салыстыруға болмайтыны көрсетілген (төменде қараңыз).
Бірақ АҚШ-тың федералдық заңдары Қазақстанда мен Ресейде (Элбакян өзінің тұрған жерін көрсетпейді) әрекет етпейді, оның үстіне интернетте, сондықтан Sci-Hub жұмысын жалғастырып, күн сайын сайттың 10 миллион келушісіне жүздеген мың ғылыми мақала жеткізіп отыр. Пошта хат алмасуында Александра оның себептері практикалық — оған өзінің ғылыми зерттеулері үшін мақалалар қажет болды — және философиялық болғанын айтты. Ол интернетті «жаһандық ми» ретінде қарастырады, ал ғылыми журналдардың ақылы бөгеттері ақпараттың еркін ағындарына кедергі келтіріп, осылайша адамзаттың «санаға» толық ие болуына бөгет болады. Сот тыңдауларының келесі раунды 17 наурызға тағайындалған.
Процеске ақпарат еркіндігі үшін күрескен бағдарламашы әрі белсенді Аарон Шварцтың үнсіз көлеңкесі төнді, ол 2013 жылы JSTOR — академиялық журналдар мен ғылыми жұмыстар мұрағатының дерекқорынан 4 миллионнан астам құжатты заңсыз жүктегені үшін оған қылмыстық іс қозғалғаннан кейін асылып өлді. JSTOR коммерциялық емес цифрлық кітапхана және құжаттар онлайнда тегін қолжетімді болса да, кейбір клиенттер арнайы интерфейсті пайдаланса, құжат үшін 10 центтен төлейді. Белсендіге 13 тармақ бойынша айып тағылды, оған 35 жылға дейін бас бостандығынан айыру қаупі төнді.
Сот талабына жауап ретінде Элбакян хат ұсынды, онда Elsevier-дің, басқа баспалар сияқты, ғылыми мақалаларды мүлдем тегін алатынын көрсетті. Оның үстіне олар рецензенттер мен редакторларға ештеңе төлемейді. Сонымен бірге баспалар осы мақалаларға қолжетімділік үшін дәл сол авторлардан, рецензенттерден және редакторлардан, ғылыми зерттеулер әдетте салығынан жүргізілетін кең жұртшылықты айтпағанда, ақша алады.
«Мәселенің мағыналық жағынан қарағанда, қарақшылық — бұл ақпаратты көшіру, онда өнім — ақпарат — көбейеді, ал бір субъектіден ұрлағанда зат жоғалады, екіншісінде пайда болады. Бұл принципті маңызды айырмашылықтар! Буддаға жатқызылатын жеткілікті белгілі бір сөз бар: „Мыңдаған шамды бір шамнан жағуға болады, және оның өмірі қысқармайды. Бақытпен бөліскенде ол азаймайды“. Ақпаратты көшіргенде ол азаймайды деп қосуға болады. Керісінше: ол көбейеді», — деп жазды Sci-Hub сайтының негізін қалаушы.
«Бұл музыка немесе кино индустриясынан үлкен айырмашылық, онда авторлар сатылған әр көшірмеден табыс алады, — деп жазады Элбакян. — Сондай-ақ біз [Sci-Hub] авторлар немесе ғалымдар тарапынан бірде-бір шағым алмағанымызды айтқым келеді».
Егер жазылымыңыз болмаса, бір мақаланы заңды түрде жүктеу шамамен $30 тұрады, бұл айтарлықтай шығынға айналады, өйткені тар тақырып бойынша іздеу көбіне жүздеген, тіпті мыңдаған мақала береді. Ал шектеусіз жүктеуі бар жазылым үшін есеңгірететін бағалар кітапханалар бюджетіне қатты соққы береді.
«Бағалар соңғы 20 жылда денсаулық сақтау бағасынан екі есе жылдам өсуде, мұнда ашылуы тиіс нағыз заңсыздық бар, — деп сенімді Гарвард университетінің ғылыми коммуникациялар қызметінің жетекшісі Питер Субер (Peter Suber). — Гарвардтың өзі де осындай бағалардан зардап шегетінін атап өту маңызды, дегенмен оның бюджеті әлемдегі барлық ғылыми кітапханалардың ішіндегі ең үлкені».
Дегенмен, Субер Элбакянның әдістерін ақтамайтынын қосып айтуға асықты: «Заңсыз қолжетімділік еркін қолжетімділікке жаман бедел жасайды».
Оның айтуынша, мәселені шешу нұсқаларының бірі зерттеушілерді жұмыстарын ашық журналдарда жариялауға көндіру болар еді. Мысалы, мұндай журналдар Public Library of Science (PLOS) кітапханасында жиналған. Бірақ оның қаржылық моделі жариялау шығындарын өтеу үшін авторлардың өздері баспаға әр мақала үшін $1500-ден $3000-ға дейін төлейтінін болжайды.
Тағы бір нұсқа — мақалаларды рецензиялаудан өтіп, ғылыми журналға қабылданғанға дейін ашық тұратын, препринт-репозиторийлер деп аталатындарға жүктеу. Бірақ баспагерлер ашық қолжетімділікте тұрған мақалаларды баспаға аз қалаумен алады деген жалпы қабылданған пікір бар.
Аарон Шварц қайтыс болғаннан кейін Ақ үйде директива қабылданды, ол зерттеулерге $100 млн-нан астам грант алатын барлық агенттіктерді жарияланғаннан кейін бір жыл ішінде ғылыми жұмыстарға қолжетімділікті ашу жоспарларын әзірлеуге міндеттейді. Сонымен қатар, кейін бұл мерзімді алты айға дейін қысқартатын FASTR заңы қабылданды. Wellcome Trust, Howard Hughes Medical Institute және Bill & Melinda Gates Foundation сияқты жеке қорлар да мақалаларды және мүмкіндігінше ғылыми зерттеулердің бастапқы деректерін ашық жариялауға гранттар бере бастады.
Түрлі ғылыми пәндердегі, оның ішінде физика мен математикадағы зерттеушілер ғылыми баспасөзге ақылы жазылымға қарсы тұратын ашық журналдар құрды немесе авторлардың мақалаларды еркін қолжетімділікте жариялау шығындарын жабатын консорциумдар құрды.
«Біз ашық қолжетімділік қалай жұмыс істей алатыны жөніндегі тәжірибелер мен жүзеге асырумен жаңа дәуірдің келгенін көріп отырмыз», — дейді жаңа журналдарды құрғанда тек ашық модельді ұстанатын коммерциялық емес Oxford University Press баспасының журналдарды реттеу мәселелері жөніндегі редакциялық директоры Дэвид Кротти (David Crotty).
Мүмкін, еркін қолжетімділікке ең басты кедергі — ғалымдарды олардың мақалалары нақты қай жерде жарияланғанына қарай бағалайтыны. Бұл жұмыс орны, лауазымды көтерілу және гранттар үшін бәсекеде маңызды. Cell, Nature және The Lancet сияқты ең беделді журналдар, әдетте, өз мақалаларына қолжетімділікті ең қызу қорғайды.
«Шын мәнінде кінәлілер — жағдайды өзгертуге мүмкіндігі бар, бірақ бұл мәселені ешқашан көтермейтін ғылыми қауымдастық көшбасшылары — Нобель сыйлығының лауреаттары, ғылыми мекемелердің басшылары, университет ректорлары, ішінара өздері осындай жүйеден пайда көретіндіктен, — дейді д-р Айзен. — Университет ректорлары өздерінде қандай маңызды зерттеушілер жұмыс істейтінін жариялағанды жақсы көреді, өйткені олар сол журналдарда жарияланған».
Жүйе өзгермейінше, Александра Элбакян ғылыми мақалаларды қажет еткендердің бәріне таратуды көздейді. Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 27-бабын еске салып, ол: «Әрбір адам ғылыми прогреске қатысуға және оның игілігін пайдалануға құқылы» дейді. Александраның өзі тарихта бай адамдарды тонап, кедейлерге беретін жомарт қарақшылар, Робин Гудтар жеткілікті болғанын айта отырып, қазір, негізінен, мұнымен мемлекет қарапайым салық жүйесі арқылы айналысатынын атап көрсетеді, яғни салық жүйесі де дәл осыны істейді: бай адамдардың табысынан белгілі бір пайызды алып, оны зейнеткерлер, мұқтаж топтар арасында қайта бөледі.
Қазір жас ғалым Қазақстанда емес, бірнеше сағаттық белдеу қашықтығында тұрады. Алайда нақты қайда екенін айтқысы келмейді. Бұл ақпараттың баспаға арналмағанына сілтеме жасайды.
Еске салайық, соңғы кезде БАҚ-та қазақстандық бағдарламашы Александра Элбакянның тұлғасына қызығушылық қайтадан өршіді. Төрт жыл бұрын қыз барлық кедергілерді, тіпті заңды да айналып өте отырып, студенттер мен ғалымдарға ғылыми мақалалар мен еңбектерге тегін қолжетімділік беретін сайт құрды.
Александра Элбакян — алматылық тумасы. Ол Алматыда туып-өскен, 2009 жылы Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетін «Бағдарламалау. Ақпаратты қорғау» мамандығы бойынша бітірген. Оның айтуынша, ғылыми мақалаларға қосымша ақша мен уақыт жұмсамай қолжетімділік ашатын бағдарлама жазудың алғышарттары диплом жұмысын жазу кезінде туындаған.
«Мақалалар ашық қолжетімділікте болмады, оларды қарақшылық әдіспен қалай да алуға тура келді», — деп еске алады Александра Элбакян.
Университетті бітіргеннен кейін қыз Еуропа мен АҚШ бойынша саяхаттауға шықты. Ол 2011 жылы Қазақстанға оралды және сөзбе-сөз үш күнде бүгінде ғылым мен Интернет әлемінде дүниежүзілік әйгілі болған бағдарламаны жазды.
Қазір жас ғалымның есебі бойынша, қарақшылық сайт бүкіл әлем бойынша 50 миллионға жуық ғылыми мақалаға қолжетімділік ашты.
«Бізде өз серверлеріміз де бар, және Libgen кітапханасына осы скриптпен жүктелген барлық мақаланы қосамыз. Және қазір дерекқор 49 миллион түрлі мақалаға дейін өсті. Бұл — ағылшын тіліндегі мақалалар, дегенмен корей және басқа тілдерде де кездеседі. Бірақ дәл осы скрипт ағылшын тілді ғылыми журналдарға маманданған. Болашақта, әрине, басқа тілдерді де қосамыз», — деп бөлісті зерттеуші өз жоспарларымен.
Бір сұхбатында Александра Элбакян жабық қолжетімділікте қалған ғылыми мақалалар онша көп қалмағанын мәлімдеді. Олардың барлығы дерлік Sci-Hub арқасында зерттеушілерге қолжетімді болды. «Иә, солай, өйткені скрипт мақалаларды сорып алып, кітапханаға қосады. Жақында олардың бәрі сайтта болады. Мен 2016 жылдың соңына дейін осының бәрі жасалуын қалаймын», - деп атап өтті ол.
Мына материалдар негізінде дайындалды: sci-hub.io, geektimes.ru, informburo.kz, ntv.ru
